Вата

Халып:Выверенная статья Халып:Другие значения

Вата (нем. Watte) — олаңай хлопок, хыл ис, лён алай синтетика волокноларынаң нымзадылған волокно материалы^[1]. Имнег, пӱдіріг киректерінде, химия паза текстиль промышленностьтарында тузаланылча^[2]Текстильная промышленность России.

Имнег киреенде хлопок паза лён ватазы тузаланылча, пӱдіріг киреенде — минеральнай вата^[3], текстиль промышленнозында — чапсырылған вата, ол кип-азахтың, чорғаннарның істіндегі материалы чіли тузаланылча^[4].

Сыхты тартчатхан материал чіли ол чаа хирургиязында XIX чӱс чылның халғанҷы чылларында тузаланыл сыххан. 1880 чылда пастағызын на хлопокнаң тимнелген сыхты тартынчатхан ватанаң тоғынарға чӧптеен хирург Дж. С. Гэмджи.

Тархын

«Вата» сӧс немец тіліндегі (Watte) сӧстең алылған, немец тіліне — араб тіліндегі (wáḍḍa) сӧстең. Орыс тіліне вата сӧс кирілгелекте, аны Халып:Lang-ru адаҷаңнар. 2012 чылда пу сӧс орыс тіліне XVII чӱс чылда япон тілінең кірген тіп кӧріс искірілген^[5].

XIX чӱс чылның пастағы чардығында аалдағы имҷілер хулах, тунҷух ағырығларын хыйыстырар пӧгіннең хлопок чазынын (ватаны) хулахха суғарға чӧптеҷеңнер^[6].

XX чӱс чылның ортызына теере имнег киреенде ӧӧнінде хлопок ватазы тузаланылған, анаң анынаң хада вискоза. 2011 чылда Россияда лённаң иділген ватаны тимнеп сыхханнар. Ол санда имнег киреенде (хирургия, косметология, гигиена)^[7].

XX чӱс чылның халғанҷы чылларында кізее арығ тудынарға полысчатхан ватанаң иділген ниме-ноолар пол килгеннер — вата палочказы (1927 чылдағы патент)^[8], вата дискі (1937 чылдағы патент)^[9], ипчілернің арығ тудынҷаң прокладкалары 1971 чылдағы (патент)^[10].

Вата аймағы

Халып:MainВата иділчеткені хоостыра полча: (хыл ис, торғы, тӱк, хлопок, лён, пенька паза пасха материалларнаң иділгені паза пос иткені (асбест, сӱлейке, тимір, шлак, базальт ватазы)^[3]^[11].

Вата имнег киреенде (хирургияда, косметологияда, арығ тудынарында), текстиль промышленнозында (кип-азахты чылығ итчеткен, аның істіне тігілчеткен, чорғаннарның істін толдырчатхан материалы чіли)^[4], мебельде (тура істін чазирға кӧріл парған подушка істіне суғылча), минеральнай вата (пӧзік тимператураа сыдасчатхан, чылығлапчатхан, сыхты тартпинчатхан материалларны идерінде, ідӧк химия отрасльында фильтрлерні тимнирінде паза пасха киректерде тузаланылча)^[3].

Ватаны тимнирі

Олаңай ватаны тимнирінде пӧзік синдегі натрий гидроксиді, ПАВ, сера кислотазы паза пасха химия реагенттері тузаланылчалар. Имнег киреендегі ватаны итчетсе, мындағ тоғыс иділче: аны хайнатчалар, ағартчалар, кӧп хати чуунчалар паза хурғатчалар^[12].

Хлопокнаң иділген ниме щёлочьта давлениеде пызырылча анаң натрий гипосульфидінең аймастырылча. Іди волокно ағар парча паза сыхты тарт сыхча^[13].

Текстиль волокнозы чарылча, нымзадылча, арығлалча; волокно массазы киденге айланча, тараҷаң машина аны кирек чалбахтығ ватаа айландырча^[12].

Лён ватазын тимнирінде иң аар тоғыс — волокноны ағартары. Пастап аны хлорлығ химия реактивтерінең итчеңнер, 2005 чылдаң сығара водород перекизі кірчеткен нимелернең тузалан сыхханнар. Россияда андағ тоғыс 2011 чылда апарыл сыххан^[7].

Минеральнай вата вулканның сығара тастазы соонаң пол килген тағ породаларынаң, иң пурнада базальтнаң паза габбронаң, асбестнең паза фенолформальдегид чуғынаң иділче. Шлак ватазын хайылдырылған шлакнаң, сӱлейке ватазын — хайылдырған сӱлейкенең итчелер^[14].

Тузаланызы

Имнег киреенде

Сыхты тарт полчатхан сылтаанда, вата процедура паза хирургия пӧліктерінде, стоматология, физиотерапия, офтальмология кабинеттерінде хайди даа кирек материал полча. Хлопок паза лен ватазы косметологияда (косметика процедуралар тузында) паза посты арығ тудынарында (вата палочказы, дисктер, ипчі гигиена прокладкалары паза тампоннар) алғым тузаланылча^[7]^[13].

Пӱдіріг киреенде

Минеральнай ватаның аймах кӧрімнері пӧзік температураларға пиктер паза химия веществоларына хайтпинчалар, чылығны тутчалар паза пӧзік табыстарға тарирға пирбинчелер^[3]. Аннаңар туралар, транспорт машиналарының пӱдіріглерінде кирек ниме-нооларны тимнирінде тузаланылчалар. Базальтнаң паза асбестнең тимнелген минеральнай вата промышленнай объекттерде чылығ тутчатхан материал чіли тузаланылча.^[14].

Текстиль промышленнозы

Чааҷыларның хысхы кип-азахтарының (Ватник, шароварлар, кафтаннар) істін чылытчатхан вата ирткен чӱс чылдох алғым тузаланылған. 2000 чыл соонаң амғы тустағы чылытчатхан материаллар кирілгеннер^[15]. Клей эмульсиязынаң (ватилин) чапсырылған ӧнетін вата кип-азахта полча паза чорған істіне суғылча. Нымзах мебельде удаа тоғасча^[4].

Ідӧк кӧріңер

Халып:Wiktionary

Литература

Алған орын

Халып:Алған орын

Халып:Вс

[1] Халып:Книга

[2] Халып:Книга

[:2-3] 3,0 ^3,1 ^3,2 ^3,3 Халып:Книга

[:1-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 Халып:Статья

[5] Халып:Статья

[6] Халып:Книга

[:3-7] 7,0 ^7,1 ^7,2 Халып:Cite web

[8] Халып:Cite web

[9] Халып:Cite web

[10] Халып:Cite web

[11] Халып:Книга

[:4-12] 12,0 ^12,1 Халып:Статья

[:5-13] 13,0 ^13,1 Халып:Статья

[:6-14] 14,0 ^14,1 Халып:Cite web

[15] Халып:Cite web

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]