Перейти к содержанию

Киикчін

Мегавики тiп сайттаң

Халып:Значения Халып:Таксон Халып:Красная книга России Киикчін[1] (Халып:Lang-la, Халып:Lang-ru ) — хартығалар сӧбірезіндегі ачын хустарның пірсі. Хара хустарның иң улуғ хузы полча. Чир ӱстӱнің алтынзархы озаринда чуртапча. Ӧӧнінде тағларда учурапча, азых тӱс чирлерде парох. Кізідең оортах тудынча. Кӧп сабазын пір орында чуртапча. Уйа хыринда инезiнең хада полчалар. Алтынзархы чирлердегі паза пӧзік тасхыллардағы хустарның чардығы хар асхынах арах орыннарзар кӧсче. Пу аңңапчатхан хустарның кӧдірімі 0,4 кг-наң 5 кг-ға читче[2]. Ӧӧнінде хозаннарға, кимірҷектерге паза пасха хустарға аңнапча, тарыпты чіпче. Пірее-пірее сыын палазына, ағырығ алай палығлатхан улуғ арах таа аңнарға тыыныбысча[3]. Ағастарда алай кізі читпес хайаларда уйа салынча. Киикчіннің уйазында 2-3 нымырха поладыр. Че палаларының пірсі ле мидееленедір, пасхалары ӧл парча. Кін Азияда киикчінні тӱлгӱлерге, хозаннарға, пірееде пӱӱрлерге аңнаттырчалар.

Халғанҷы чӱс чылларда киикчін мының алнында чуртаан чирлерде учурабин сыхты. Аның сылтағлары санында кізі хусты чох итчеткені, пестицидтер чайчатханы, кізі чағын кірчеткені (урбанизация) полча. Киикчін хайзы пасха ачын хустар чіли хазна законодательствозы паза правительство аразындағы чарадығлар хоостыра хайраллалча [4]. Іди киикчін Россияның Хызыл киндезіне[5], чоннар аразындағы хайраллалчатхан аң-хустар изерізіне кирілген[2].

Тастындағы кӧрімі

Чиит хустың ханаттарында ах ӧнңіг чирлер парлар, ах хузурухтарының хыри хара ӧңніг

Уғаа улуғ паза кӱстіг хара хус. Узуны 76—93 см, ханаттарын чазыбысса 180—240 см читче[6]. Инелері іргектерінең хай-хай чооннар, кӧдірімнері 3,8—6,7 кг, іргектерінің 4,6 кг-ға читче[6]. Тумзуғы хара хусти осхас. Мойнындағы чӱглері узун арахтар. Анзы харахустарда тоғасча. Ханаттары узун паза чалбах. Хузурии кӧмес тоғылах паза пасха харахустарнаң тиңнестірзе, узун арах.

Киикчін пазы

Киикчін хара кӱрең поладыр. Іргегі, инезі дее тӧӧй ӧңніглер. Чиит хустар улуғларына тӧӧйлер, че пастағы чылда хара арах чӱгліглер, ханаттарының ӱстӱ паза алты саринда ах ӧнңіг чирлер парлар, ідӧк ах хузурухтарының хыри хара полча. Хайзы істезігҷілер кӧрізінең, ах ӧңніг чирлер пасха ачын хустарны чағын итпинчеткен улуғ хара хустарнаң арачылапчалар. Пу танығлар пасха хустарның чирінде чиис табарға полысчалар[7]. 4—6 часха улуғ хустарның кӧріміне читчелер. Хара кӱрең харахтығ, харамдых тумзухтығ, сарығ азахтығ полчалар. Хус палазы пастап ах пора арах чӱгліг полча, анаң аппағас пол парча. Килкім чодалығ, кӱстіг тырғахтығ, пасха хара хустар чіли, прай чӱг ле[8][9][10]. Кӧрік айынаң хосхар айына теере тӱлепче[11].

Харах оды

Киикчін чітіг харахтығ хус. Кізі глянец сомны кӧрчетсе, хус чыыл парған аймах точкаларны кӧрче.[12]

Киикчін, пасха хара хустар чіли, чітіг харахтығ хус, че чахсы кӧрче кӱнорте ле. Іди хозанны 2 км оортах чирде кӧр салча.[13]

Учуғыс

Киикчіннің учуғызы

Чиис тілеп, пӧзік тигірде ӱр учуғадыр. Ідӧк киикчін, хартыға чіли, чабыста айңапча. Улуғ чилде дее кииде чахсы тудынча[14]. Аң-хусты сӱрісчетсе, табыраа Халып:S читче[15].

Ӱні

Файл:Golden eagle.ogg

Киикчін — кӧп тапсабинчатхан хус. Ойын тузындағы учуғыста, палаларынаң палғалысса паза чирлерін арачылапчатхан туста тапсапча.

Чуртапчатхан чирлері

Киикчіннің уйазы Альпыдағы.

Киикчіннер кізі удаа учурабинчатхан азых паза чарымы азых чирлерде, ол санда тундрада, тундранаң тайғаа кірчеткен орыннарда, пӧзік сабаллығ паза пӱрліг ағастар ӧсчеткен чирлерде паза ачыхтарда, чазыларда, чарымы хуу чазыларда чуртапчалар. Ағастарда алай кізі читпес хайаларда уйа салынчалар. 7 км оортах чирге читіре аңнирға учухчалар. Ӧӧнінде хозаннар, кимірҷектер паза пасха аңыҷахтар чуртапчатхан орыннар — кӧзідімге, састар, мал хадарҷаң чирлерде хайынчалар.[16] Чалбах ханаттығ хус хойығ арығ аразында хаҷан даа аңнабинча.[17]

Алған орын

Халып:Алған орын Халып:Примечания

Литература

Ссылкалар

Халып:Wiktionary

Халып:Внешние ссылки Халып:Избранная статья

  1. ↑ Коблик Е. А., Редькин Я. А., Архипов В. Ю. Список птиц Российской Федерации. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — 256 с. ISBN 5-87317-263-3
  2. ↑ 2,0 2,1 Халып:Cite web
  3. ↑ Халып:Cite web
  4. ↑ Халып:Книга
  5. ↑ Халып:Cite web
  6. ↑ 6,0 6,1 Халып:Книга
  7. ↑ K. Steenhof, M. N. Kochert, T. L. McDonald. Interactive effects of prey and weather on golden eagle reproduction // Journal of Animal Ecology. — 1997. — Т. 66. — P. 350—362
  8. ↑ Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant. Birds of Europe. — United States: Princeton University Press, 2000. — P. 76.
  9. ↑ Benny Gensbøl. Collins Birds of Prey. — P. 316.
  10. ↑ Дементьев Г., Гладков Н. Птицы Советского Союза. — Советская наука, 1951. — Т. 1.
  11. ↑ Халып:Книга
  12. ↑ Халып:Статья
  13. ↑ Халып:Cite web
  14. ↑ Халып:Книга
  15. ↑ Халып:Cite web
  16. ↑ Халып:Cite web
  17. ↑ Цитатада алҷаас: Неверный тег <ref>; для сносок Dementiev не указан текст
Алған орны - https://kjh.megawiki.ru/w/index.php?title=Киикчін&oldid=1347