Наа чыл

Халып:МатериалПБпереход Халып:Праздник Наа чыл (Халып:Lang-ru) — мӱчелнің ӧӧн ӱлӱкӱні. Ол амғы чылның халғанҷы кӱнінең пазағы чылның пастағы кӱніне кірчетсе, таныхталча. Мӱчел ӱлӱкӱнінең пасха, хазналарның кӧп сабазында чон, халых, сӧбіре ӱлӱкӱні чіли иртче. Алылған мӱчел пастыра аны кӧп чоннар таныхтапчалар.

Файл:Новогоднее украшение ГУМа.jpg

Наа чылға чазалған Хазна универсальнай садығ туразы (ГУМ)

Чылны кӱрген айының 1-ғы кӱнінде пастаҷаң кибірні Рим пазы Халып:Iw3 п. э. алн. 46 чылда кирген. Пурунғы Римде пу кӱн Янус худайға чарыдылған. Январь Янус худай адынаң пӱткен. Аны ікі сырайлығ кӧзітчеңнер: пірсі алнынзар кӧрҷен, пасхазы — соонзар.

Почта марказы

Пасха аттар

Россияда Наа чыл ӱлӱкӱнінің нинҷе-нинҷе тархын, чон паза тигіриб аттары пар. Ідӧк хазнадағы кӧп чоннарда чыл алысчатханына чарыдылған ӱлӱкӱннернің пос аттары парлар.

Тархын паза тигіриб аттары

• Халып:Lang-ru — Орыс сын сабланыс тигірибінің Наа чыл ады, ӱртӱн айының 1 (14) кӱнінде таныхталча. Пу кӱнні ідӧк «Индикт пазы» чіли пілчелер. 1492 чылдаң сығара, I Пётрның алызығлары алнынҷа, Русьтағы чон Наа чылы тигіриб ӱлӱкӱнінең хада ӱртӱн айының 1-ғы кӱнінде таныхталҷаң.
• Чылның пастағы кӱні (Халып:Lang-ru) — XVI чӱс чылның «Парижский словарь московитов» сӧстікте таныхталған ат. 1492 чылға теере Русьтағы Наа чыл кӧрік айының 1-ғы кӱнінде пасталҷаң.

Чон аттары

Юлиан мӱчелі хоостыра Наа чыл алнындағы кӱн (улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱні, (кӱрген айының 13-ҷі кӱні)) чон кибірінде нинҷе-нинҷе аттығ:

• Василийнің иирі (Халып:Lang-ru) — ах-арығ Халып:Iw3 адынаң пӱткен, аның хумартхызы пу кӱнде таныхталча. Пу иир пай столнаң таныхталған, аның ӧӧн ас-тамаа чахсы сығысты паза прай ниме чидісчеткенін таныхтапчатхан хаарған сосха палазы полған.
• Харанмас иир (Халып:Lang-ru), (Щедрец) — Россияда тузаланылған ӱлӱкӱннің пасха ады. Иблеп чӧріп, алғыстас сарыннарын читіріп, аның ӱчӱн чурт ээлерінең чииснең сыйыхтар алҷаң кибірнең палғалыстығ полған. Пу иирдегі пай стол прай чылға прай ниме чидізерін ағылар тіп саналҷаң.
• Овсень (ідӧк Авсень, Таусень) — Поволжьеде паза Россияның ортызындағы областьтарында Наа чыл алнындағы кӱнні Овсень тіп пілҷеңнер. Пу сӧс, тураларҷа чӧріп, сарыннарда толдырылчатхан ыр хозымынаң палғалыстығ. Ол кибір ідӧк «овсеньканье» адалҷаң.

Россияның чоннарындағы ӱлӱкӱннің аттары

Россияның кӧп чоннары наа чылны пос культуразының паза киртіністерінің кибірлерінең таныхтапчалар, олар пос аттарынаң тузаланчалар:

• Шагаа — ай-кӱн мӱчелі хоостыра таныхталчатхан тываларның Наа чылы.
• Навруз — астрономия кӱн мӱчелі хоостыра таныхталчатхан иран паза тӱрк чоннарының, ол санда татарларның паза Россияның пасха чоннарының, ӱлӱкӱні. Часхыда хараанаң кӱн тиңнес парчатхан туста таныхталча.
• Кыш Бабай — Соох апсахтың татарлардағы ады, Татарстандағы Наа чылнаң палғалыстығ ӱлӱкӱн.

Тӧӧй тузалығ сӧзі чіли новогодье сӧс тузаланылча.

Халып:Iw3 Хазналарның кӧп сабазы Наа чылны кӱрген айының 1-ғы кӱнінде таныхтапча. Ол Григориан мӱчелі пастыра чылның пастағы кӱні полча. Наа чыл пояс тузы пастыра Амыр тиңісте пасталча, пурнада аны Лайн олтырыхтардағы Кирибати Республика таныхтапча (час хуры UTC+14). Иң соонда Наа чылны Америкадағы Самоа, Мидуэй паза Ниуэ олтырыхтар чоны удурлапча (час хуры UTC−11) — Лайн олтырыхтардағы Кирибатиде ол туста кӱрген айының 2-ҷі кӱні паза орты хараа соонаң пір час полча. Хайзы хазналар Наа чылны ай мӱчелі пастыра таныхтапчалар.

Наа чылны кӱрген айының 1-ғы кӱнінең сығара п. э. алн. 153 чылда таныхтап сыхханнар, андада пу кӱнде Римдегі консуллар ӱлгӱ тоғыстарын пастаҷаңнар. Пістің эра алнындағы 46 чылда Рим полководезі паза ӧӧркі жрезі Гай Юлий Цезарь наа мӱчелні кирген («Юлиан мӱчелі») паза чыл пасталарын п. э. алн. 45 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱніне турғыс салған. Цезарьның тузында, астрологияа тӧстеніп, чыл пазының алынҷа тузазына читкен, іди, гражданскай чыл пасталғаны кирілген. Соонаң, 1582 чылдағы мӱчел реформазы хоостыра, Рим пабазы XIII Григорий Григориан мӱчелін кирген, аның хоостыра кӱрген айының 1-ғы кӱні Наа чылның пасталғанын кӧзіткен. Аймах культураларда Наа чылны таныхтаҷаң пасха кӱннер парлар:

• Кӱрген айының 1 кӱні — Григориан, Юлиан паза Наа Юлиан мӱчеллері пастыра Наа чыл. Шотландияда ол Хогманай адалча.
• Кӱрген айының 13-ҷі кӱнінең 14-ҷі кӱнінің хараазына — Иргі Наа чыл, Россиядағы паза СНГ-ның нинҷе-де хазназындағы пічікке кирілбеен ӱлӱкӱні.
• Кӱрген айының 21-ҷі паза азығ айының 21-ҷі кӱннері аразында (кӱннернің пірсі) — Наа чылы (Хыдат). (Чуньцзе, алай Часхы ӱлӱкӱні) Хыдатта паза Іскеркі Азияның нинҷе-де хазанзында. Олох туста буддийскай Наа чыл Сагаалган таныхталча («Ах ай»).

• Кӧрік айының 1-ғы кӱні — XV чӱс чыл тоозылғанҷа, Русьтағы чылның пасталғаны. Русь кіреске тӱскен соонда паза Византияның мӱчелін (чылның пасталғаны ӱртӱн айының 1-ғы кӱні полған) алған соонда, ікі кӱн таныхталған, анзы XV чӱс чылдағы чахығ алылғанҷа, таластарға ағылҷаң.
• Кӧрік айының 21-ҷі алай 22-ҷі кӱннері — Ирандағы Халып:Iw3 (Иран, Азербайджан, Казахстан, Киргизия, Таджикистан, Туркмения, Узбекистан). Олох туста Балидегі Ниепинің «Сым тус» паза Индиядағы аймах наа чыл фестивальлары (кӧзідімге, Гуди-падва) таныхталчалар.
• Хосхар айының 13—15 кӱннері — Сонгкран (тайск. สงกรานต์) — тайскай Наа чыл.
• Хосхар айының 14-ҷі кӱні — бенгал Наа чылы (Бангладеш). Хосхар айының ортызында Вайсакхи таныхталча, Ол Пенджабтағы сикхтарның Наа чылы.
• Ӱртӱн айының 1-ғы кӱні — Новолетие, 1492 чылдаң сығара 1699 чылға теере Русьта таныхталған чылның пазы.
• Ӱртӱн айы/чарыс айы — еврей Рош ха-Шана ӱлӱкӱні (Израиль) (ӱртӱн айының 5-ҷі кӱні паза чарыс айының 5-ҷі кӱні аразына килісче.
• Ӱртӱн айының 11-ҷі алай 12-ҷі кӱні — Эфиопиядағы Энкутаташ тіп Наа чыл.

Иргі Наа чыл

Халып:Main Иргі Наа чыл — Юлиан мӱчелі пастыра таныхталчатхан наа чыл ӱлӱкӱні. 1901 чылдаң сығара 2100 чылға теере Григориан паза Юлиан мӱчелі аразы 13 кӱн саналча. Юлиан мӱчелі пастыра Наа чыл кӱрген айының 13-ҷі кӱнінең 14-ҷі кӱніне килісче. Россияда, Беларусьта, Украинада, Казахстанда, Грузияда, Арменияда, Азербайджанда, Сербияда, Швейцарияда паза тилекейнің пасха хазналарында таныхталча.

Чылның кӱрген айының 1-ғы кӱнінде пасталғаны

Кӱрген айының 1-ғы кӱні тиксі чирде гражданскай чылның пасталғаны пол парғаннаң пеер илееде тус ирт парған. Григориан мӱчеліне айланыс паза пу кӱннің пиктелгені аймах хазналарда пір тиң иртпеен. Италия, Испания паза Португалия осхас католик хазналар 1582 чылдох аны алғаннар, олох туста протестант хазналары наа оңдайға соонаң кіргеннер. Кӧзідімге, Великобритания паза аның колониялары аны 1752 чылда ла иткенннер. Россияда Наа чылны кӱрген айының 1-ғы кӱнінде таныхтаҷаң кибір I Пётрның 1699 чылның улуғ хырлас айының 20-ҷі кӱніндегі чахиинаң кирілген, наа оңдайҷа Наа чыл 1700 чылда таныхталған. Ол туста Григориан мӱчелі хазнада 1918 чылда ла кирілген. Кӱрген айының 1-ғы кӱнін Наа чылның пастағы кӱні аймах хазналарда мындағ чылларда алылған:

Хазна	Чылның пасталғаны
Венецианскай республика	1522
Швеция	1529
Священнай Рим империязы (~ Германия)	1544
Испания, Португалия, Польша	1556
Пруссия, Дания паза Норвегия	1559
Франция (Руссильон эдикті IX Карла пастыра]])	1564
Ӱстӱнзархы Нидерланды
Лотарингия	1579
Голландскай Республика	1583
Шотландия	1600
Илбек Литва кнес чирі (~ Белоруссия, Латвия, Литва, Польша, Украина)	1362
Россия империязы	1700
Тоскана	1721
Великобритания, Ирландия паза Британ империязы Шотландия чох	1752
Япония	1873
Хыдат (Тайвань паза КНР)	1912
Греция	1923
Турция	1926
Таиланд	1941

Пічікке кирілген статузы паза тынағ кӱннері

Россияда

Россияда наа чыл каникулларының кӱннерінің узарааны чыл сай РФ-ның Правительствозының тынағ кӱннерін кӧзірерінеңер чарадығларынаң алылча. 2025 чылда каникуллар 11 кӱнге узарадылғаннар — 2024 чылның улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱнінең сығара 2025 чылның кӱрген айының 8-ҷі кӱніне теере. 2026 чылдағы тынағ кӱннері 12 кӱнге кӧріл парғаннар — 2025 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱнінең сығара 2026 чылның кӱрген айының 11-ҷі кӱніне теере. Каникулларның узарааны тынағ кӱннерінің кӧзірілгенінең палғалыстығ: іди, 2025 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱні 2025 чылның кӱрген айының 5-ҷі кӱні кӧзірілген ӱчӱн тынағ кӱні пол парған, 2026 чылның кӱрген айының 9-ҷы кӱні — 2026 чылның кӱрген айының 3-ҷі кӱні кӧзірілген ӱчӱн.

Россияның амғы наа чыл кибірлері революция алнындағы паза совет кибірлеріне тӧстене пол килгеннер:

• Наа чыл ағазы — ӱлӱкӱннің ӧӧн тании. Пастап аның пазына Вифлеем чылтызы турғызылҷаң, шарлар чарадылбинчатхан нимені таныхтааннар. Совет тузында сыбы чон ӱлӱкӱнінің хыя ит полбас нимезі пол парған.
• Ӱлӱкӱн столы — пай столда одырғаны, киртініс хоостыра, чыл тооза чахсы чуртас пирче. Кибірли столның кибірліг ас-тамаана совет тузынаң сығара Оливье" паза «Сельдь под шубой» салаттар саналчалар. Ідӧк столда мандариннер паза шампанскай полчалар.
• Соох апсахнаң Хар хызыҷах — олғаннарға сыйыхтар пирчеткен нымах матырлары.
• Куранттар сабызы паза хынған сағыстар сағынғаны — иртчеткен чылның халғанҷы секундаларында Кремльнің Спасскай башнязындағы час сабызы тузында хынған сағыстарны сағынҷаң кибір пар.
• Хазна пазының наа чылдағы айланызы — орты хараа алнынҷа телевизорҷа президент айланызын кӧрҷең кибір.
• Иргі Наа чыл — кӱрген айының 13-ҷі хараазынаң 14-ҷі кӱніне кірчеткен туста таныхталчатхан пічікке кирілбеен ӱлӱкӱн, Григориан мӱчеліне 1918 чылда айланғанынаң палғалыстығ.

Пасха хазанларда

Наа чыл ӱлӱкӱннерінің узарааны пасха хазналарда илееде пасхалалча, кибірли Россиядағызынаң хысха. Хазналарның кӧп сабазында пічік хоостыра тынағ кӱні кӱрген айының 1-ғы кӱні ле полча, олох туста пірее хазналарда пу кӱн Кӧлееденең пасталчатхан ӱлӱкӱн сезонының чардығы полча.

Европаның хазналарының кӧп сабазында пічікке кирілген тынағ кӱннері улуғ хырлас айының 25-ҷі паза кӱрген айының 1-ғы кӱні аразына килісчелер.

• Германияда тиксі нация ӱлӱкӱннері кӱрген айының 1-ғы кӱні, ідӧк улуғ хырлас айының 25-ҷі паза 26-ҷы кӱннері полчалар. Бавария, Баден-Вюртемберг паза Саксония-Анхальт осхас пірее федеральнай чирлерде хоза тынағ кӱні кӱрген айының 6-ҷы кӱні полча (Ӱс король ӱлӱкӱні).
• Италиянаң Испанияда ӱлӱкӱн католик Кӧлеедезінең сығара Богоявлениее теере узарадылча (улуғ хырлас айының 25-ҷі кӱнінең сығара кӱрген айының 6-ҷы кӱніне теере). Ол тусха нинҷе-нинҷе алынҷа хазна ӱлӱкӱні кірче (улуғ хырлас айының 25-ҷі кӱні, кӱрген айының 1-ғы паза 6-ҷы кӱннері), оларның аразындағы кӱннер тоғыс кӱннеріне саналчалар, че кӧп компания чабылча, тоғынҷылар отпуск алчалар.
• Великобританияда пічік хоостыра тынағ кӱннері кӱрген айының 1-ғы кӱні, улуғ хырлас айының 25-ҷі кӱні (Кӧлееде) паза, улуғ хырлас айының 26-ҷы кӱні (Сыйыхтар кӱні) полчалар.
• Францияда хазна ӱлӱкӱннері пу туста кӱрген айының 1-ғы кӱні, улуғ хырлас айының 25-ҷі кӱні полчалар.

Алтынзархы Америкада узун наа чыл каникуллары чоғыл. США-да паза Канадада федеральнай синде ӱлӱкӱнге кӱрген айының 1-ғы кӱні, улуғ хырлас айының 25-ҷі кӱні ле саналча. Чонның кӧп сабазы кӱрген айының 2-ҷі кӱнінде тоғысха айланча. Канаданың провинцияларының кӧп сабазында тынағ кӱніне ідӧк улуғ хырлас айының 26-ҷы кӱні (Сыйыхтар кӱні) саналча.

Японияда наа чыл каникуллары (О-сёгацу) чылның иң аарлығ ӱлӱкӱннері полчалар. Олар улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱнінең сығара кӱрген айының 3-ҷі кӱніне теере узарадылчалар, андада компанияларның паза хазна учреждениелерінің кӧп сабазы тоғынмин сыхча. Олох туста пічік хоостыра хазна ӱлӱкӱніне кӱрген айының 1-ғы ла кӱні (Гандзицу) саналча.

Тилекейнің аймах хазналарындағы кибірлер

Наа чылның пасталғанын таныхтаҷаң кибір Месопотамияда пістің эра алнындағы 3 муң чылҷа мының алнында пасталған. Пурунғы Римде пу ӱлӱкӱн кӱрген айының 1-ғы кӱніне киліскен, пу кӱнде консуллар ӱлгӱ тоғызын пастаҷаңнар. Пістін эра алнындағы 46 чылда Гай Юлий Цезарь Юлиан мӱчелін кирібіскен, чыл пазы кӱрген айының 1-ғы кӱнінде таныхтал сыххан. Русьта XV чӱс чылға теере Наа чылны кӧрік айының 1-ғы кӱнінде удурлаҷаңнар, ол чир тоғызы тузынаң паза чир-чайаанның усхунчатханынаң палғалыстығ полған. Русьты кіреске тӱскені соонаң 988 чылда Византияның мӱчелі алылған, чыл ӱртӱн айының 1-ғы кӱнінде пастал сыххан, че кӧрік айындағы кибір халған, іди нинҷе-де чӱс чыл пірге оңдай чох полған. Илбек кнес Халып:Iw3 чахиинаң 1492 чылда чылның пазы ӱртӱн айының 1-ғы кӱніне кӧзірілген. Кӱрген айының 1-ғы кӱнінде таныхтаҷаң амғы тустағы кибір 1699 чылда I Пётрның чахиинаң кирілген, ол сыбы паза харағай салааларынаң тураларны чазаҷаң, фейерверктерні атчаң паза чон кӱлеттезін иртірҷең чахығ пирген.

Тилекейнің пасха хазналарында

Полған на хазнада Наа чылны удурлаҷаң пос чапсых кибірлері парлар:

• Италия: Наа чыл алнынҷа итальяннар кӧзенектерінең иргі паза кирек чох ниме-нооларын тастапчалар, анзы наа нимее орын пирер ӱчӱн иділче. Ідӧк хынысты тартар ӱчӱн, омела салаазының алтында охсанысчаң кибір пар.
• Испания: Куранттар саапчатхан туста 12 виноград чіҷең кибір пар, полғанына ла сағыс сағынылча, анзы 12 айға оң ағылча тіп саналча.
• Шотландия: «Пастағы аалҷының» (first-footing) кибірі пар, аның хоостыра ибге оң полғаның орты хараа соонда иркінні алтаан хара састығ ирен ағылча. Пірее городтарда орамаларҷа чӧгеттіг кӧйчеткен бочканы тегілендірчелер, анзы иргі чылны ӧртеенін таныхтапча.
• Япония: Японнар иблерін бамбук тырбостарнаң чазапчалар, чыл ӧрініс ағылзын тіп, наа чылның пастағы секундаларында хатхырары кӧріл парған.
• Хыдат: Хыдат Наа чылы ай мӱчелі хоостыра таныхталча паза часхы ӱлӱкӱніне саналча. Тураларны хызыл фонарьларнаң паза сағынған сағыстар пазылған свитоктарнаң чазапчалар. Хызыл ӧң оң поларын паза чабал хуттардаң арачылапчатханын таныхтапча.
• Дания: Чон часкаға иргі ідіс-хамысты тура иркіні алнында ода саапча, оңнығ полар ӱчӱн, орты хараада стулларға сығып, аннаң тӱзіре атыхча.
• Греция: Наа чыл хараазында сӧбіре пазы тура стеназына гранатты саапча. Аның ӱрені хоныхча пытыраза, сӧбірее чыл часкалығ полар.
• Эквадор: Чыл чорыхха пай ползын тіп, эквадорлар орты хараада тура ибіре чемоданнығ чӱгӱр чӧрчелер.

2021 чылда Россиядағы «Вакоша» издательство Юлия Брыкованың «Все тайны Нового года» киндезін чарыхха сығарыбысхан, ол хоости пазылған энциклопедия полча. Киндеде Наа чылны аймах континенттерде паза аймах тустарда таныхтаҷаң кибірлердеңер чоохталча.

Пиротехника

Наа чылны таныхтапчатса, аймах пиротехника ниме-ноолары тузаланылчалар: хлопушкалар, бенгал оттары, халғанҷы он чылда — салюттар, ракеталар, Рим свечілері, петардалар.

Наа чыл фейерверкі

Пиротехника ниме-нооларынаң Наа чылда Азияның хазналарында иң пурнада Хыдатта тузалан сыхханнар. Тар истілдіре паза чарых чара чачырааны айналарны сӱрче тіп саналҷаң. Соонаң пу кибір тиксі тилекейҷе тарап парыбысхан.

Аймах хазналарда саблан парған кибірге Наа чылда Хыдатта фейерверктерні позытханы, петардаларның чара чачырааны саналча, олар наа чылның пастағы кӱні тооза узарадылчалар. Тар, петардалар паза фейерверктер ӱр ниместе пол килгеннер, че Наа чылны удурлапчатса, суум-саам тӱсчең кибірге муңар чыл. Наа чыл алнынҷа аймах орыннардаң сӱрілген айналар наа чир тілепчелер тіп кип-чоохтаң прай ниме пасталған. Килістіре тура таап алза, андар кіріп, чурт ээлеріне чыл тооза хыял ағылчалар тіп саналча. Наа чылдағы суум-саам чабал нимені сӱрібізерге кӧріл парған.

Амғы туста тилекейнің кӧп столицалары, Наа чылда пиротехника ойынын иртірер ӱчӱн, миллионнар доллар хоратчалар.

Пиротехника ниме-нооларынаң тузаланғаны, ол санда чазы читкелектер аразында, ӧрттерге паза палығлатханына ағылча, аннаңар наа чыл хараазы ӧрт ӱзірҷеңнерге паза арачыланыс службаларына иң сидік тусха саналча.

2024 чылның кӱрген айында ОАЭ-ның Рас-эль-Хайма эмирадындағы наа чыл фейерверкі Гиннестің рекордтар киндезіне ікі номинацияда кірген — фейерверктернің суғдағы иң узун линиязы чіли паза тигірдегі иң узун линия чіли. Шоу Аль-Марджан арған архипелаг паза Аль-Хамра аймағы аразындағы 4,5 км-ге сӧӧ тартылчатхан чар линиязында ирткен. Пиротехника кӧзідиинде дроннарнаң ниик моторлығ самолеттар араласханнар, олар пӧзік пилотаж фигураларын иткеннер. Рас-эль-Хайма эмирадының туризм тилізінҷе департаментінің кізізінің сӧстерінең, 8 пағат ирткен шоуны 50-ҷе муң кізі кӧрген.

Тилекейнің иң килкім городтарында 2025 чылны удурлапчатхан туста улуғ пиротехника шоулары ирткеннер. Пастағылар аразында 2025 чылны Сидней удурлаан, анда опера театрының паза Харбор-Бридж тахтаның ӱстӱнде 8,5 тонна пиротехникалығ шоу ирткен. Дубайда Бурдж-Халифа небоскрёбында лазер-пиротехника кӧзідии ирткен, ідӧк Burj Al Arab отель паза Atlantis The Palm курорт ӱстӱнде фейерверктерні атханнар. Абу-Дабиде шейх Заедтің фестивальы хоостыра 50 пағатха узарадылған шоу ирткен, анда 6000 дрон араласхан, ол кӧзідіг алты тилекей рекордын турызарға кӧріл парған. Лондонда шоуның ӧӧн ачығы Халып:Iw3 полыбысхан, кӧзідігде 10 000 азыра фейерверк тузаланылған. Нью-Йоркта Таймс-скверде хрусталь шары тӱзірілген паза фейерверк иртірілген. Алнындағы чылдағызынаң пасха, Ӧӧн парктағы паза Проспект-парктағы фейерверктер хомай кӱн ӱчӱн иділбееннер.

Литература

• Халып:Статья
• Халып:Статья
• Халып:Статья
• Халып:МатериалПБссылка Божерянов, Иван Николаевич. Как праздновал и празднует народ русский Рождество Христово, Новый год, Крещение и Масленицу]: исторический очерк И. Н. Божерянова. — Санкт-Петербург : издание М. Ледерле и К°, 1894.

Халып:Внешние ссылки