Урок

Халып:Понятие

Урок — кӧріл парған тус аразына ӱгретчі ӱгредіг тоғызынаң устапчатхан школадағы ӱгредіг формазы. Пу оңдайда занятиелер ӱгредіг учреждениелерінің кӧп сабазында (школаларда, лицейлерде, гимназияларда, колледжтерде) иртірілчелер^[1].

Терминнің тархыны

1374 чылда Халып:Iw3 городтағы пасталығ школаның ректоры Джон Сил олғаннарны ӱгретчең оңдайны тимнеп cалған, анаң ол класс-урок системазы адал сыххан. Ол ӱгренҷілерні класстарға чарарын паза пазағы классха парҷаң пірге оңдайны кир салған. Тӧреен тілні ӱгренҷең оңдайларны тимнеп салған, XIV чӱс чылда анзы наа ниме полған, андада ӱгредіг Халып:Iw3 тілінең апарылҷаң.

1537—1582 чылларда, немец-француз Страсбургтағы протестантскай гимназияның ректоры Иоганнес Штурм ол системаны тиліткен. 1567—1581 чылларда гимназия академияа айландырылған. Анда 600-че гимназист ӱгренген. Штурм класстарны ӱгредігнің чыллары хоостыра чарыбысхан (пастап 7 час, анаң ӱгредіг тузын 8-ке теере узаратханнар). Класста кӧп ӱгренҷі полза, класс онар кізідең хоза группаларға чарылҷаң, оларнаң улуғ ӱгренҷі устаҷаң (ол белл-ланкастер системазының тӧстее полча, хайзы XVIII чӱс чылның соонда — XIX чӱс чыл пасталчатханда, пол килген). Штурм ӱгредіг предметтерін чарыбысхан, пір урокта пір предмет апарылҷаң. Ол пастағызын на пірге ӱгредіг планын чарыда тимнеп салған паза анынаң тузалан сыххан^[2].

XVII чӱс чыл, Халып:Iw3 — чех ӱгретчі-гуманист, ӱгредігнің амғы тустағы класс-урок системазының тӧстегҷізі. Коменскийнің алнында олғаннар улуғларнаң хада ӱгренҷеңнер, ӱгредіг кирее пілҷее чох иртчең. Коменский системаны паза прай ниме иезрістіре парарын кир салған: уроктар расписание хоостыра апарыл сыхханнар, ӱгретчілер ӧнетін тимнегні иртчеңнер^[3]. Ӧӧн принциптер:

Класста частарынаң тиң олғаннар ӱгренчелер. Анзы ӱгретчілерге ӱгредіг процезін пӱдірерге, олғаннарның тиліс оңдайларын санға аларға полысча.
Ӱгредіг кирее регламентке кирілче. Уроктар расписание хоостыра иртірілчелер, анзы тусты тузалығ иртірерге паза ӱгренҷілерге пір тиң оңдайлар пирерге оңдай пирче.
Ӱгретчілерге ӧнетін тимнег пирілче. Олар ӱгренчелер паза диплом алчалар, анзы, тізең, оларға чахсы ӱгредерге полысча.

Іди Россияның школазы немец ӱгредіг кибірлерінҷе тӧстелген. «Урок» орнына школаларда пасха хан сӧзі «экзерсис» (упражнение) тузаланылған, педагогика термині «урок» орыс тіліне XIX чӱс чылда кірген^[4].

Урок пӱдізі

Полған на урок нинҷе-нинҷе чардыхтығ. Олар аймах оңдайнаң палғалысчалар, уроктың пӱдізіне кірчелер. Ол элементтернің чардығы, оларның хап-орта изерізі, паза палғалызы полча. Уроктың пӱдізі олаңай паза хадыл полча. Анзы ӱгредіг материалынаң, ӱгренчілернің частарынаң паза оңдайларынаң палғалыстығ.

Наа теманы чарыдары кӧзідімде, уроктың планын тимнирі — кӧні пулуңнығ параллелепипед улии:

Уроктың планы
Уроктың чардығы	Тус	Пӧгін	Ӱгретчінің тоғызы	Преподавательнің тоғызы
Oргмомент	3 пағат	Перекличка, кіріс	Ӱгретчі, алай класс устағҷызы ӱгренҷілернің адын адапча	Ӱгренҷілер нандырчалар, килбеен ӱгренҷілернің аттары класс журналына кирілче алай бегунокха
Ибдегі тоғысты сыныхтиры	2 пағат	Ибдегі тоғысты тетрадьта алай ырахтын сыныхтиры (цилиндрнің ӱстӱнің улиин)	Ӱгретчі ибдегі тоғысты сурапча паза паалағ турғысча	Ӱгренҷілер тоғыстарының салтарын кӧзітчелер
Пілістерні нааҷылиры^[5]	5 пағат	Ӱгренчілер наа пілісті піліп алар ӱчӱн опыттарын паза кӧнігістерін кӧзітчеткен уроктың чардығы	Ӱгретчі оңнағлардаңар сурығлар пирче	Ӱгренҷілер сурығларға нандырчалар
Уроктың темазын паза пӧгіннерін адиры	10 пағат	Параллелипипедтің улиин санирға	Ӱгретчі параллелипипедтің улии оңнағны читірче, хайдағ геометрия объекттерінің улии пар тіп сурапча	Ӱгренҷілер сурығларға нандырчалар, кӧп хырлығ нимелернің улии пар тіп (цилиндр, конус, шар)
Ӱгренҷінің наа материалны оңарчатханы	10 пағат	Учебниктең конспект идері	Ӱгретчі объём ниме полчатханын чоохтапча, пілдістіг ниес оңнағларны чарытча	Ӱгренҷілер тексттің ӧӧнін пасчалар паза ӱгретчіні исчелер, ідӧк тетрадьта оңнағның ӧӧн оңдайларын кирчелер
Пілістерні тыыдары^[6]	5 пағат	Иң оой задачаларны пӧгері (ӱс синегліг)	Ӱгретчі кӧні пулуңнығ параллелипипедтің 3, 4, 5 синегліг улиин табарға чахығ пирче. Нандырыға хайдағ-да ӱгренҷіні хығырча	Ӱгренҷілер кӧні пулуңнығ параллелипипедтің улиин таапчалар. V=abc=345. Задачаны пӧгібіссе, холларын кӧдірчелер
Задачаларны пӧгері	5 пағат	Доска алнында задачаны пӧгері (кӧзідімге, параллелипипедтің диагональ пастыра улиин табары)	Ӱгретчі учебниктең задачалар пирче, задачаның сині ортымахтаң пӧзік	Ӱгренҷілер (алай ӱгренҷі) задачаны доска алнында пӧкчелер. Ӱгренҷілер пір саңай задачаны тетрадьта пӧкчелер
Уроктың салтары	2 пағат	Паалағ турғызары	Ӱгретчі тетрадьта (тоғыс алай конспект ӱчӱн) алай класс журналында паалағ турғысча	Ӱгренҷілер тетрадьтарын сыныхтаға пирчелер
Ибдегі тоғыс	2 пағат	Учебниктең нинҷе-де задача пирілче (ортымах синінең пӧзік
Рефлексия^[7]	1 пағат	Ӱгренҷілер уроктың анализін итчелер	Ӱгретчі уроктаңар сурапча	Ӱгренҷілер урокха чӧпсінгеннер алай чох, задачалар оой алай аар, материал пілдістіг алай чох полғанын паалапчалар

Уроктың типологиязы

1. Дидактика пӧгіннері хоостыра уроктарның классификациязы:

араластығ урок;
наа материалны пирҷең урок;
ӱгренчеткен материалны тыытчаң паза практикадағы пілістерні паза кӧнігістерні пиктеҷең урок;
пос алынҷа тоғыстың урогы;
урок-конференция паза урок-семинар^[8];
пілістерні хаттаҷаң, ӱгренчеткен материалны системаа кирҷең урок;
пілістерні, кӧнігістерні сыныхтаҷаң паза паалағ пирҷең, сыныхтағ паза пос алынҷа тоғыстарны иртірҷең урок;
интегрированнай урок;
интерактивнай урок. Ӱс чардых тузаланылча — ӱгренҷінің электроннай учебнигі, ӱгретчінің электроннай учебнигі паза интерактивнай доска. Палғалыс принцибі — электроннай учебник ӱгренҷінің планшедіне кирілік. Полған на ӱгренҷінің планшеді интерактивнай досканаң паза ӱгретчінің планшедінең пірге палғалыста. Электроннай учебниктерге кирілген энциклопедияларға Халып:Iw3 пирілче, учебниктернің аймах пӧліктерін палғалыстырҷаң кросс-ссылкалар парлар. Андағ учебникте аудио- паза видеоматериалларнаң, графиканаң тузаланарға чарир, олар ӱгренҷілерге ирткен материалны чахсы оңарып аларға оңдай пирчелер^[9].

2. Кӧнігістер идерінҷе уроктарның классификациязы:

кіріс
тренировка урогы
салтар итчең урок

3. Ӱгредіге тартылысты тыытчатхан оңдайларнаң тузаланызы хоостыра уроктарның классификациязы:

урок-практикум
урок-семинар
урок-лекция
урок-зачёт
урок-ойын
урок-конференция
урок-экскурсия

4. Ӱгредіг-воспитание киреендегі араласчыларның пілісчең оңдайларын кирерінҷе уроктарның классификациязы:

динамика параларында алай алысчатхан параларда тоғындырҷаң урок;
статистика параларында алай алыспинчатхан параларда тоғындырҷаң урок;
кічіг группалардағы тоғыс урогы;
ӧменең ӱгренҷең урок;
ӱгредіг киреенің дистанционнай тибі. Россияда дистанционнай ӱгредігнің пічікке кирілген тилізін 1997 чылның сілкер айының 30-ҷы кӱнінең сығара санапчалар. Андада Россияның Ӱгредіг министерствозының 1050 № чахии сыххан, аның хоостыра ӱгредіг киреенде дистанционнай оңдайнаң тоғынҷаң сынағны иртірерге чарадыл парған. 2020 чылда COVID-19 пандемия ӱчӱн ӱр нимеске тиксі тилекейде кӧп школалар чабыл парған. Кӧп школалар ол туста Zoom, Cisco Webex, Google Classroom, Microsoft Teams, D2L паза Edgenuity, Skype платформалар пастыра ӱгрен сыхханнар^[10].

.

5. Ӱгредігде ӧӧн оңдайнаң тузаланчатханы хоостыра уроктар классификациязы:

искірчеткен урок;
сурығ турғысчаң урок;
істезіг апарҷаң урок;
эвристика урогы.

6. Предметтер аразындағы теелістерҷе уроктар классификациязы:

интегрированнай урок;
библиотека урогы;
клуб урогы;
медиаурок^[11].

7. Ідӧк азых паза класстағы нимес занятиелер полчалар. Кӧзідімге, 2022 чылдаң сығара Россияда полған на пас кӱнде прай школаларда «Кирек нимедеңер чоохтазығ» иртірчелер. Аның ӧӧн темалары амғы Россиядағы кізінің чуртазының ӧӧн сариларынаң палғалыстығлар.

Файл:Рабочая поездка президента РФ Путина в Сибирский федеральный округ.jpg

Владимир Путин Ада чир-суғның Матырларының адынаң 20 № школада «Кирек нимедеңер чоохтазығ» тіп азых урок (Тыва Республика, Кызыл, 2024 чыл)

Уроктың узарааны

Яна Амос Коменскийнің системазынҷа, класснаң нинҷе-де час изере (кибірли 4 часча) пір ӱгретчі тоғынҷаң. Ол задачаларны пӧкчең тусты позы кӧрҷең. Соонаң, улуғ класстарның ӱгренҷілернің хайиинда, ӱгренҷілер 4 часча пос алынҷа тоғынарға кирек полғаннар.

Академическай паза Москвадағы гимназияның регламенті хоостыра, уроктар 2 час иртчеңнер, пір чылға расписание тузаланылған. Уроктар ибдегі паза школадағы полғаннар, олар, тізең, ӱгретчінең алынҷа паза частарынаң пасхалалчатхан олғаннарнаң, преподавательлернең паза устағ-пастағнаң хада уроктарға чарылҷаңнар. Ідӧк алнындағы (тимнегліг уроктар) полғаннар, анда пасха класстаң чазынаң улуғ ӱгренҷі (аудитор) тимненісті сыныхтаҷаң паза салтарны пічікке кирҷең. 1828 чылда гимназия урогы 90 пағат иртчең^[12], 11865 чылда — 60 пағат^[13].

XX чӱс чылның ортызынзар «урок» термин ӱгредіг занятиелерінің тузына тарадылған паза оларның узарааның таныхтап сыххан. XXI чӱс чылда хазналарда уроктарның узарааны аймах-пасха полған:

США — 45 пағаттаң 90 пағатха теере (полған на школада уроктың тузы пос алынҷа турғызылча).
Франция — 55 пағаттаң 2 часха теере (предмет хоостыра).
Канада — 75 пағат.
Израиль — 90 пағат (2×45).
Индия — 35 пағат.
Хыдат — 40 пағат.
Германия — 90 пағат (ӱгретчі урокты 45 пағат пазынаң тоозыбызар оңдайлығ).
Япония — 45—50 пағат.
Финляндия — ӱгретчі позы кӧрче.
Россия — 40—45 пағат, пасталығ школада 30—35 пағат^[4]. Ӱлӱкӱннер алнында уроктың тузы ӱгредіг заведениезінің устағ-пастааның чарадиинаң хызырыл парарға айабас. Кибірли неделя тооза уроктар пір туста пасталчалар^[3].

Урокха хоза методика чӧптері

2025 чылда Россия Федерациязының Просвещение министерствозы тимнеен методика чӧптері хоостыра «Литература», «История», «Хоос искусство» паза «Музыка» предметтернің ӱгредіг программаларынҷа Ада чирнің кинематографиязын ӱгренерге чарир. Пу кирекке фильмнернің чарадылған изерізі тимнелген^[14]^[15].