Абаза

Абаза́ — Россияның Хакасиядағы городы.

Хакасияның устағ-пастаа паза чирі хоостыра единицазы, республика синіндегі город полча, город округы статустығ Абаза город аттығ муниципальнай пӱдіс.

Этимология

Ат Абаканскай завод сӧс пірігізінең пӱткенХалып:Sfn.

Орныхчатхан чирі

Город тағлар аразындағы ойымда, Ағбан суғ пазының хазында, Ағбан городтаң 179 км оортах чирде орныхча. Алтынзархы-кидеркі саринаң Кирсе сынның арығ чирлері, ӱстӱнзархы паза ӱстӱнзархы-іскеркі саринда Чой сыны ибірче.

Асхыс станцияның хоостыра Новокузнецк — Ағбан тимір чол линиязынаң палғалыс парған. Городча региондағы 95К-002 Ағбан — Ах-Тобырах чол иртче.

Тархын

Город 1856 чылда Ағбандағы тимір тазы чирі-Ағбандағы тимір итчең завод тоғынып пастаанаң тӧстелген. 1867 чылда Уралдағы садығҷы Кольчугин мында сойын урҷаң паза тимір итчең заводтар тӧстеен. Олар 1926 чылға теере тоғынғаннар. 1868 чылда посёлок Ким губерниязының Минсуғ округындағы Сус волозының Ағбан-Завод аалы адал сыххан. 1920 чыллар пасталчатханда, аал Хакас округының Тастып аймаана кірген.

Олох чылларда Ағбан-Завод волозы (Абакано-Заводская волость) тӧстелген. 1921 чылда волостьтың чон депутаттарының чыылии аалны Абаза тіп адирдаңар чарадығ алған. 1926—1957 чылларда тимір тазын аныҷаң орын тоғынмаан. 1956 чылда Абаза тоғыс посёлогы полыбысхан. 1957 чылда руданы анып сыхханнар. 1966 чылда район синіндегі городха айланған, 2003 чылда республика холындағы город пол парған.

1981 чылда Абазада «Не ставьте Лешему капканы…» фильм суурылған.

Чон

Халып:Население 2021 чылның 1 январьына: 14 816 кізі. Халып:Население

Орындағы пос устаныс

Городтың орындағы пос устаныс структуразына кірче:

• Абаза городтың депутаттар чӧбі
• Абаза городтың пазы — муниципальнай пӱдістің пазы;
• Абаза городтың устағ-пастаа — муниципальнай пӱдістің толдырығлығ-чахығлығ органы;
• Абаза городтың ревизия комиссиязы — муниципальнай пӱдістің сыныхтағ-сананыс органы.

Город пазы

• Филимонова Валентина Николаевна;

Депутаттар чӧбінің кнезі

• Хуртина Елена Анатольевна.

Экономика

Тимір тазын городтаң 5 км оортах шахтада (Абазадағы рудник) аныпчалар. Фабриказы пар. Тимір тазы Новокузнецктегі металлургия предприятелеріне ызылча. Ит комбинады, леспромхоз паза пасха предприятелер парлар.

1995 чылдаң сығара Ағбандағы руда устанызы ПАО «Кидеркі Сибирьдегі металлургия комбинадының» подразделениезі полча.

Россия Федерациязының Правительствозының 29.07.2014 сыххан 1398-р № (тӱз. 13.05.2016 сығара) «Моногородтар изерізін кирерінеңер» Чахии хоостыра, ол экономика паза чуртас сині тӧбін полчатханынаңар Россия Федерациязының Халып:Iw3 изерізіне кирілген.

Ӱгредіг

Городта 3 ортымах школа, 7 олған сады, олғаннар чайаачызы кіні.

Культура

Культура учреждениелері ікі турада тоғынчалар: Абазадағы культура кіні (ӧӧн культура туразы), аның пӧлии «Юбилейный» культура туразы.

Городта Халып:Iw3 пар. Ол садығҷы Кипреевтің 1887 чылда пӱдірілген туразында орныхча

Искіріглер таратчаң пірігістер

• Газеталар: «Абазинский курьер», «Абазинский вестник».

Аарластығ кізілер

2006 чылның хосхар айының 25-ҷі кӱнінде Абаза городтың депутаттар чӧбі городтың Аарластығ кізізі аттың, аны пирердеңер положениезінің, комиссия кізілерін чарадарынҷа чарадиин алыбысханнар. Городтың аарластығ кізілері изерізіне кірчелер:

• Андрияшев Виленин Васильевич
• Безбородов Анатолий Петрович
• Доброходский Николай Николаевич
• Загрядская Людмила Николаевна
• Зимин Виктор Михайлович
• Калагин Юрий Васильевич
• Маленов Николай Афанасьевич
• Малмыгин Геннадий Иванович
• Музыка Михаил Степанович
• Печенкин Валерий Владимирович
• Путинцев Анатолий Григорьевич

Город-харындастар

• Халып:Флаг Белоруссии Халып:Iw3.

Чапсых орыннар

• В. В. Андрияшевтің адынаң Абазадағы тархын паза чир-суғ ӱгренҷең музейі;
• Абазадағы арығ, чир-чайаан памятнигі полча, Хакасияның алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирлерінің изерізіне кирілген.

Хумартхы тастар

• Илбек Адалығ чаада 1941—1945 чылларда чат халған чааҷыларға (1975);
• «Ада чир-суғ арачылағҷыларына» хумартхы тас (2016);
• «Тыл істенҷілеріне паза чаа палаларына» хумартхы тас (2018).

Литература

• Никольская Л. А. Хакасия. Экономико-географический очерк. Красноярск, 1968* *
• Халып:Source
• Кыпшанаков В. А., Кустов Ю. Н. Экономическая и социальная география Хакасии. Абакан, 1995.
• Халып:Книга

Ссылкалар

• Официальный сайт города Абаза
• Абаза в «Исторической энциклопедии Сибири»