Перейти к содержанию

Хакас Республика

Мегавики тiп сайттаң

Халып:Субъект РФ-А Халып:Внешние медиафайлы Хакас Республика, (орыс. Республика Хакасия, хысхаҷахти: Хака́сия) — Россия Федерациязының субъекттерiнiң пiрсi, аның санына республика чiли кiрче[1][2]. Хакас-Минсуғ ойымының ӧӧн чардығында, Сойан-Алтай тағларның алтынзархы-кидеркі азырларының істінде чатча[3].

Сибирьдегi федеральнай округха кірче. Іскеркі Сибирьнiң экономика аймааның чардығы полча.

Хакасияның ӧӧн городы Ағбан полча.

Хакасияның хырығлары алтынзархы паза icкеркi саринда Россияның Халып:Iw3 ӱстӱнзархы саринда Алтай Республиканаң, кидеркi саринда Кемеров облазынаң хости иртче.

Хакасияның физическай картазы

1923 чылның кічіг хырлас айының 14-ҷі кӱнінде Хакасия Ким губерниязының Хакас уезді чіли тӧстелген (1925 чылдаң сығара Сибирь крайының, соонаң Кидеркі Сибирь крайының Хакас округы). 1930 чылдаң сығара Кидеркi Сибирьдегi крайның, 1934 чылдаң сығара Хызылчар крайының Хакас автоном облазы полча.

1991 чылның от айының 3-ҷі кӱнінде автоном облазы республика (Хакас ССР) пол парған. 1992 чылдаң сығара амғы адын ал чӧрче.

Хазна тiллерi: орыс тiлi паза хакас тiлi. Таcтып аймаанда iдӧк шор тілі тузаланылча.

Тархын

Хакасия Россия империязының холында

Хырғыстарның паза орыстарның палғалызы 1604 чылда Эушта татарларының чиріндегі Томск острогы пӱдіриинең пасталған.

Хакастар кӧг тиріглерінең хада

Пір чӱс азыра чыл Хакасия Россия хан-ӱлгӱзіне[4], анаң Россия империязына аар кірген[5].

Хакасия Россия империязына кірген кӱнге 1727 чылның орғах айының 20-ҷі кӱні саналча. Андада Россия империязынаң Хыдат хырығлар трактадынҷа чӧптезіг ит салғаннар. Сойан тағларының алтынзархы чардығындағы прай чирлер Россияа киліскеннер, ӱстӱнзархызы — Хыдат империязына.

Амғы республиканың чирі сын оңдайнаң соонаң арах кирілген. 1758 чылда хыдат войсколары Алтай тағларына кӱснең кіргеннер паза Джунгарияны унада сапханнар. Россия империязының пічік хоостыра кирілген хырығларынын сайбирынаң хорғыс пол килген.

Ол чирде хан правительствозы табырах казактар гарнизонын турғызыбысхан. Казактар хырығҷы службазын апар сыхханда, Хакасия сын оңдайнаң Россия империязына кірген.

Чирнең устааннар Сибирь паза Томск губернияларының устағҷылары. 1822 чылда Хырғыс землицазы Ким губерниязына кірген.

РСФСР-дағы Хызылчар крайының Хакас автоном облазы паза Россия Федерациязының Хакас Республиказы

Хакас уезді 1923 чылның кічіг хырлас айының 14-ҷі кӱнінде тӧстелген. Ол национальнай округ пол парған, анаң 1930 чылның чарыс айының 20-ҷі кӱнінде картада Хакас автоном облазы пол килген. Ол Кидеркі Сибирь крайы холында полған, анзы алғыдылған соонда, 1934 чылда, Хызылчар крайына кірген.

1991 чылның от айының 3-ҷі кӱнінде автоном облазы республика пол парып, Хакас ССР адын алған. 1992 чылның кӱрген айының 29-ҷы кӱнінең сығара Хакас Республика адал сыххан[6]. 1992 чылның хандых айының 6-ҷы кӱнінде республиканың пос флагы алыл парған, 2006 чылның улуғ хырлас айының 20 кӱнінде — пос гербi.

2007 чылда Россияның Ӧӧн банкы Хакас Республикаа чарыдылған танығлығ тимір ахча сығарыбысхан.

2015 чылда Хакас Республиканың гимні алылған[7].

Физика паза география саринаң чарыдары

Хакасияның рельефнай картазы

Хакас Республика Ӱстӱнзархы Сибирьде Ким суғның сол хазында, Сойан-Алтай тағларының паза Хакас-Минсуғ ойымының чирінде орныхча.

Алтынзарыхтаң ӱстӱнзарыхсар аның чирі 460 километрге сӧӧ тартылча. Кидертін іскер иң чалбах чардығында 200 километрге чит парча. Алтынзархы паза icкеркi саринда Хакасия хырығлары Хызылчар крайынаң, ӱстӱнзархы саринда Алтай Республиканаң, кидеркi саринда Кемеров облазынаң хости иртче.

Республикада прай 271 аал-город саналча[3].

Хакасияда чирнің прай даа ландшафт зоналары парлар: чазылар, хуу чазылар, ағастығ чазылар, тайғалар, пӧзік тасхылдағы пӱктер, тасхыллардағы тундралар паза пустар[8].

Республика суғларға, хара суғларға паза кӧллерге пай чир. Оларның саны 500 азыра. Мында суғларның прай даа кӧрімнері учурапча. Оларның санына тасхыллардаң ахчатхан суғлар, тасхыллардағы кӧллер, чазы чирдегі ағын суғлар кірчелер. Ӧӧн суғ Ким полча[3].

Ағас чыындызының тиксі улиина республиканың чирінің 65 проценті килісче, ол 36,47 муң км² тиңнелче. Ағастың тиксі пайы 444,3 млн. м3 читче, ол санда сабаллығ ағас — 363,9 млн. м3[9]. Иң аарлығ хузух ағазы паалалча[3].

Алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирлеріне республика улииның 7,6 проценті килісче[3].

Рельеф

Хакасия ӧӧнінде чазылығ, тағлығ паза тайғалығ чир полча. Сойан тағларына ла республиканың ікі ӱстіг чардығы килісче. Пу тағларның пӧзии пірее орыннарда 2000 метр ас парча.

Иң улуғ суғларның санында: Ким, Ағбан), Том, Ах Ӱӱс, Хара Ӱӱс, Ӱӱс. Прай суғларның узуны 8 муң километрге читче. Республикада 500 азыра кӧл паза суғ.

Климат

Чайғы хуруғ паза ізіг поладыр, хысхы соох, хар асхынах чаап парча. От айында киинің ортымах чылии: +15…+22 °C, кӱрген айында: −14…−19 °C. Айас кӱннер саны хонҷых регионнардағызынаң кӧп арах полча. Чылығ кӱннер саны 200-ке чит парча. Айас кӱннер саны — 311. Кӱскӱ, хысхы паза часхы ӧӧнінде хар-наңмыр чохтар, наңмыр ӧӧнінде чайғыда чаап парча[10].

Хакасияның чазы чирлерінде кӱн радиациязының тиксі сині Россияның кидеркі аймахтарындағызынаң пӧзік арах. Мында ӧӧнінде айас, наңмыр чох кӱннер турадыр. Сочинең тиңнестірзе, айас кӱннері Хакасияда кӧп арах[8].

Хакасияда ӧӧнінде чир ӱстӱнзархы-кидеркі саринаң ӱбӱрче. Улуғ чиллер часхыда полчалар. Алтынзарыхтаң арктика киизі чит парча[8].

Чир-чайаан им-том ресурстары

Хакас Республикада чир-чайаан им-том ресурстарына пай чир. Мында чир алтындағы минераллығ суғлар, им-том палғастығ кӧллер парлар[8]. Республикадағы хайзы кӧллерде им-том полчатхан минераллар палғазы пар. Андағ кӧллер санында Сыра, Пілӧ кӧл, Хааң кӧл, Тус, Чирім, Улуғ кӧл паза пасхазы таныхталча[8].


Ӧзімнер паза аң-хустар

Республикада ӧсчеткен аймах ӧзімнернің кӧрімнері пір муң чарымнаң ас парған. Аның ікі ӱстіг чардығына арығлар килісче, оларның кӧп сабазы тағларда ӧсче. Хакасияда кӧбізін сабаллығ ағастар учурапчалар: тіген, хузух, сыбы, харағай. Пӱрліг ағастар аразында ос, тыт, хазың пар[8]. Ағас чыындызының 13,4 км² чирінде аймах ағастар, ӧзімнер ӧсче[11].

Хакасияның 20 % чирінде чазылар, хайзында 300-ке чағын им-том полчатхан аймах оттар ӧсче. Хызыл киндеге кірчеткен оттар парохтар[8].

Хакасияда хустарның кӧрімі 337-ге читче. Олар 19 отрядха чарылчалар. Оларның аразында 257 кӧрім уйа салчатханнары полчалар, ағын хустарның, тізең, 201 кӧрімі саналған. Пасха чирлерзер учухчатхан туста хустарның 22 кӧрімі тӧреміл регионда тохтапча. Ол-пу сылтарларҷа Хакасияда тӱсчеткен хустарның саны 16 кӧрімге читче, учух чӧрчеткеннернің аймаа 17-ге тиңнелче, хыстирға килчеткеннері аразында прай 5 кӧрім таныхталча. Хакасияда пілдістіг нимес сылтағларҷа чайғыда пірее-пірее ле пол парыбысчатхан хустарның алынҷа группазы пар. Андар 20 кӧрім кірче[8].

Хакасияда 75 аймах аң чуртапча. Оларға удаа аңнапчалар паза оларны парыс идерге тутчалар[8].

Хакас Республикада чуртапчатхан чон

Хакас Республиканың аал-городтарының чоннар картазы, 2010 чылдағы чонны санға алар чӧрім
Хакасияның город паза аал чирлеріндегі чоннары, 2010 чылдағы чонны санға алар чӧрім

Росстатның танығларынаң 2023 чылда республикада чуртапчатхан чон саны 530 052 кізее тиңнелген[12]. Оларның 68,84 %[13] чардығы городта чуртапча (2022).

Чоннар саны алысханы

Тиксі Союзтағы паза тиксі Россиядағы чонны санға алар чӧрімнернің салтары хоостыра, прай чоннарның саны (ол санда город чуртағҷыларының чардығы)[14][15]:

<timeline> ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors =

 id:gray1 value:gray(0.9)

DateFormat = yyyy Period = from:0 till:600 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:gray1 PlotData =

 bar:1926 color:gray1 width:1 
  from:0 till:89 width:15  text:88 877 textcolor:red fontsize:9px
 bar:1926 color:yellow width:1 
  from:0 till:6 width:15  text:5948(7%) textcolor:green fontsize:8px
 bar:1939 color:gray1 width:1 
  from:0 till:273 width:15  text:272 730 textcolor:red fontsize:9px
 bar:1939 color:yellow width:1 
  from:0 till:111 width:15  text:111063(41%) textcolor:green fontsize:8px
 bar:1959 color:gray1 width:1 
  from:0 till:411 width:15  text:411 047 textcolor:red fontsize:9px
 bar:1959 color:yellow width:1 
  from:0 till:222 width:15  text:221866(54%) textcolor:green fontsize:8px
 bar:1970 color:gray1 width:1 
  from:0 till:446 width:15  text:445 824 textcolor:red fontsize:9px
 bar:1970 color:yellow width:1 
  from:0 till:266 width:15  text:266130(60%) textcolor:green fontsize:8px
 bar:1979 color:gray1 width:1 
  from:0 till:498 width:15  text:498 384 textcolor:red fontsize:9px
 bar:1979 color:yellow width:1 
  from:0 till:340 width:15  text:339737(68%) textcolor:green fontsize:8px
 bar:1989 color:gray1 width:1 
  from:0 till:567 width:15  text:566 861 textcolor:red fontsize:9px
 bar:1989 color:yellow width:1 
  from:0 till:410 width:15  text:410122(72%) textcolor:green fontsize:8px
 bar:2002 color:gray1 width:1 
  from:0 till:546 width:15  text:546 072 textcolor:red fontsize:9px
 bar:2002 color:yellow width:1 
  from:0 till:387 width:15  text:386865(71%) textcolor:green fontsize:8px
 bar:2010 color:gray1 width:1 
  from:0 till:532 width:15  text:532 403 textcolor:red fontsize:9px
 bar:2010 color:yellow width:1 
  from:0 till:358 width:15  text:358187(67%) textcolor:green fontsize:8px

</timeline>

Хакасиядағы чоннарның аймағы

Чон 1926
кiзi[16]
% 1939
кiзi[17]
% 1959
кiзi[18]
% 1970
кiзi[19]
% 1979
кiзi[20]
% 1989
кiзi[21]
% 2002
кiзi[22]
% 2010
кiзi[23]
%
прай 88 872 100 % Халып:Увеличение 272 730 100 % Халып:Увеличение 411 047 100 % Халып:Увеличение 445 824 100 % Халып:Увеличение 498 384 100 % Халып:Увеличение 566 861 100 % Халып:Уменьшение 546 072 100 % Халып:Уменьшение 532 403 100 %
Орыстар 41,390 46,6 % Халып:Увеличение 205 254 75,3 % Халып:Увеличение 314 455 76,5 % Халып:Увеличение 349 362 78,4 % Халып:Увеличение 395 953 79,4 % Халып:Увеличение 450 430 79,5 % Халып:Уменьшение 438 395 80,3 % Халып:Уменьшение 427 647 80,3 %
Хакастар 44,219 49,7 % Халып:Увеличение 45 799 16,8 % Халып:Увеличение 48 512 11,8 % Халып:Увеличение 54 750 12,3 % Халып:Увеличение 57 281 11,5 % Халып:Увеличение 62 859 11,1 % Халып:Увеличение 65 421 12,0 % Халып:Уменьшение 63 643 12,0 %
Немецтер … … Халып:Увеличение 10 512 2,6 % Халып:Увеличение 10 547 2,4 % Халып:Увеличение 11 130 2,2 % Халып:Увеличение 11 250 2,0 % Халып:Уменьшение 9161 1,7 % Халып:Уменьшение 5976 1,1 %
Украиннер … Халып:Увеличение 7788 2,9 % Халып:Увеличение 14 630 3,6 % Халып:Уменьшение 9480 2,1 % Халып:Увеличение 10 398 2,1 % Халып:Увеличение 13 223 2,3 % Халып:Уменьшение 8360 1,5 % Халып:Уменьшение 5039 1,0 %
Татарлар … Халып:Увеличение 3043 1,1 % Халып:Увеличение 3796 0,9 % Халып:Уменьшение 3647 0,8 % Халып:Увеличение 4249 0,9 % Халып:Увеличение 4721 0,8 % Халып:Уменьшение 4001 0,7 % Халып:Уменьшение 3095 0,6 %
Хырғыстар … … … … … … Халып:Увеличение 1875 0,4 %
Чуваштар … … Халып:Увеличение 1924 0,5 % Халып:Увеличение 3316 0,7 % Халып:Уменьшение 3284 0,7 % Халып:Увеличение 3433 0.6 % Халып:Уменьшение 2530 0,5 % Халып:Уменьшение 1824 0,3 %
Азербайджаннар … … … … … Халып:Увеличение 1672 0,3 % Халып:Уменьшение 1494 0,3 %
Белорустар … Халып:Увеличение 1598 0,6 % Халып:Увеличение 3573 0,9 % Халып:Уменьшение 3243 0,7 % Халып:Увеличение 3456 0,7 % Халып:Увеличение 3947 0,7 % Халып:Уменьшение 2590 0,5 % Халып:Уменьшение 1452 0,3 %
Узбектер … … … … … … Халып:Увеличение 1300 0,2 %
Шорлар … … … … Халып:Увеличение 1015 0,2 % Халып:Увеличение 1207 0,2 % Халып:Уменьшение 1078 0,2 % Халып:Увеличение 1150 0,2 %
Мордвалар … Халып:Увеличение 3659 1,3 % Халып:Увеличение 3933 1,0 % Халып:Уменьшение 3633 0,8 % Халып:Уменьшение 3415 0,7 % Халып:Уменьшение 3166 0,6 % Халып:Уменьшение 1853 Халып:Уменьшение 1124 0,2 %
пасхазы 3263 3,7 % 5589 2,0 % 9712 2,4 % 7846 1,8 % 8203 1,6 % 12 548 2,2 % 10 819 2,0 % 8095 1,5 %
нацияны
кӧзітпееннері
77 0,0 % 192 0,0 % 8689 1,6 %
1000 кізідең кӧп чоннар кӧзіділген


Хакас Республикада 100 муниципальнай пӱдіс саналча. Оларның санында 5 город паза 8 аймах.

3 муң азыра чуртағҷылығ аал-городтар

Халып:Столбцы Халып:Столбец

Ағбан Халып:Население
Харатас Халып:Население
Саяногорск Халып:Население
Абаза Халып:Население
Ағбан пилтірі Халып:Население
Сорығ Халып:Население
Хубачар Халып:Население

Халып:Столбец

Сыра Халып:Население
Нымырттығ Халып:Население
Асхыс Халып:Население
Тастып Халып:Население
Пии Халып:Население
Ымай тас Халып:Население
Пилтiр Халып:Население

Халып:Столбец

Асхыс Халып:Население
Тадар Тис Халып:Население
Тойым Халып:Население
Копьёв Халып:Население
Кӧк хайа Халып:Население
Тазоба пилтiрi Халып:Население
Тӧӧ пазы Халып:Население

Халып:Столбцы/конец

Ӱлгӱ органнары

Хакас Республиканың ӧӧн законы — Хакас Республиканың Конституциязы полча[24].

Республика Пазы — Хакас Республиканың Правительство кнезi Валентин Коновалов. 2023 чылның ӱртӱн айының 10-ҷы кӱнінде ікінҷі срокха табылған. Хакас Республиканың Ӧӧркі Чӧбінің кнезі Сергей Сокол полча.

Муниципальнай пӱдістер хоостыра пӧлiс

Устағ-пастаа паза чирі хоостыра пӧлізі

Хакасияның устағ-пастаа хоостыра пӧлізі

Халып:Main Хакас Республиканың устағ-пастаа паза чирi хоостыра пӱдізінҷе мындағ устағ-пастаа паза чирі хоостыра единицалар кірчелер[25][26]:

  • республика синіндегі 5 город: Ағбан, Абаза, [[Саяногорск[[, Сорығ, Харатас,
  • 8 аймах, андар кірче:
    • 83 аал чӧбі паза 1 поссовет,
    • 4 город типтіг посёлок

Республиканың муниципальнай пӱдізі хоостыра 100 муниципальнай пӱдіс тӧстелген, оларның аразында:

  • 5 город округы,
  • 8 муниципальнай аймах,
    • 83 аал чирі (82 аал чӧбі паза 1 поссовет),
    • 4 город чирі

Аймахтар паза городтар

№ Флаг Герб Аймах, город Халып:Comment
кіні
Улии
(км²)
Чон
(кізі)
Аймахтар (муниципальнай аймахтар)
1 Flag of Altaysky rayon (Khakassia) Алтай аймағы Хубачар аал 1710,53 Халып:Население
2 Асхыс аймағы Асхыс 8201,14 Халып:Население
3 Пии аймағы Пии 4536,30 Халып:Население
4 Боград аймағы Тадар Тис аал 4410,37 Халып:Население
5 Орджоникидзе аймағы Копьёв посёлок 6610,55 Халып:Население
6 Тастып аймағы Тастып 19 989,88 Халып:Население
7 Ағбан пилтірі аймағы Ағбан пилтірі гтп 7520,00 Халып:Население
8 Сыра аймағы Сыра 6826,03 Халып:Население
Городтар (город округтары)
I Абаза Абаза город 90,00 Халып:Население
II Ағбан город Ағбан город 112,77 Халып:Население
III Саяногорск город Саяногорск город 117,49 Халып:Население
IV Сорығ город Сорығ город 1323,20 Халып:Население
V Харатас город Харатас город 117,87 Халып:Население

Экономика

Промышленностьтың ӧӧн отрасльлары

Регионның экономика тӧстее: гидроэнергетика паза алюминий сығарызы.

Хакасияның энергосистемазына Россиядағы иң килкім Халып:Iw3 кірче (кӱзі 6400 МВт), Майна ГЭС (кӱзі 321 МВт) паза ӱс ТЭЦ (тиксі кӱзі 300 МВт).

«Русал» компанияның холындағы Саяногорсктағы паза Хакас алюминий заводтары, «Саянская фольга» ПАО тоғынчалар.

Регионда ідӧк харатас анылча (Разрез «Степной» ООО харатас компаниязы, Харатастағы «Сибирская угольная энергетическая компания» ПАО филиалы, «Кирбинский» харатас разрезі, «Разрез Аршановский» ООО, «Разрез Майрыхский» харатас компаниязы[27]).

Ӧңніг металлургия предприятиелері аразында «Сорский ГОК» ООО (ферромолибден паза чис концентрады), «Туимский завод по обработке цветных металлов» ООО парлар.

Энергетика

2018 чылның соондағы танығларҷа, Хакасияда кӱзі 7155,7 МВт читкен электростанциялар тоғынғаннар, ол санда 3 чылығ электростанция паза ікі гидроэлектростанция (ол санда Россиядағы иң килкім Сойан-Сус ГЭС электростанция), ідӧк пір кӱн электростанциязы. 2018 чылда олар 29 789 млн кВт·ч электроэнергия пиргеннер[28].

Сойан-Сус ГЭС

Аал хонии

2021 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱніне аалдағы чонның саны 159 833 тиңнелген, Хакасияның 30 % кізізі[29]. 2024 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱніне аалдағы чон — 164 302 кізі[30].

Чир-чайаан-климат хоостыра Хакасия Іскеркі Сибирь регионына кірче.

Хакасия — Ӱстӱнзархы Сибирьнін кӱстіг аал хонии районы. Аал хонии производствозының 70 проценті мал ӧскірізіне килісче: хойлар, чоон мӱӱстіг маллар, хустар ӧскірілчелер. Ӧзімнер ӧскірізіне оңдайлар парлар, Хакасияның салылчатхан хыра чирі 257,5 муң га читче.

Аал хонии чирлері (мал хадарҷаң чирлер, хыралар) маллар ӧскірізіне килісчелер. Ӧзімнер ӧскірізінде салылча пуғдай, кӧче, сула, проса. Техническай культураларнаң сал хузуғы, сахар свеклазы одыртылча[31]. Аал хонии чирлеріне регионның улииның 20 % дее читпинче[32].

2020 чылда Хакасияның делегациязы Россиядағы «Золотая осень-2020» агропромышленнай кӧзідігде араласхан паза отрасльның марығларында араласхан ӱчӱн нинҷе-де медаль алған[33].

Мал ӧскірізі

2021 чылдаң сығара Хакасиядаң Россия Федерациязының хырығ озаринзар 3,5 муң пас ызылған, ӧзізі 8,6 хати ӧс парған. Чоон мӱӱстіг малның 1739 пазы Казахстанның преприятиелерінзер парыбысхан, оларның ӱзінҷі чардығы тӧл салҷаң мал, ідӧк 1083 ат тудынарға паза соғымға парыбысхан. Кыргызстанзар чоон мӱӱстіг малның 569 пазы, Узбекистанзар 187 пас соғымға ызылған[34].

2021 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱніне чоон мӱӱстіг мал саны 162,4 муң пасха читкен (−4,1 %), оларның аразында інектер 69,2 муң (−4,2 %), хойларнаң ӧскілер 313,4 муң пас (−0,5 %), сосхалар саны 32,6 муңа читкен (−2,2 %), хус — 602,3 муң пас (+0,1 %).

Пір інек 2020 чылда 4365 килограмм сӱт пирген (+469 кг), таңах 155 нымырха ағылған (296 нымырха 2019)[35].

2020 чылда хоныхта інектең саалған суттің ортымах сині 10,2 литрге читкен (Хызылчар крайында 16,4 литр, Россиядағы ортымах сині 16,9 литр). Саалчатхан інектер саны 10137 пасха читкен[36].

Ӧзімнер ӧскірізі

2021 чылда тамах сығарызы пастағы кӧдірімінде 173 муң тоннаа тиңнелген, ол санда 163 муң тамах, сығызы 21 ц/га. 91 муң тонна пуғдай сыххан, сула — 65 муң тонна, кӧче —8,3 муң тонна, гречиха —7,2 муң тонна, рапс —10,2 муң тонна, лӧн —2 муң тонна. Ідӧк хырадаң алылған 6,4 муң тонна морковь, свёкла, капуста паза 3,2 муң тонна яблах[37].

Хыра чирлері:
чыл 1990 1995 2000 2005 2010 2015
муң гектар 597,7[38] 520,3 280,9[38] 199,5[39] 222,8 240,4[39]

Транспорт

Республиканың транспорт палғалызына автомобиль, тимір чол, кии транспорттары кірчелер.

Автомобиль транспорты

Автомобильлер чолының палғалызы иң чахсы аның кінінде, кидеркі паза ӱстӱнзархы-кидеркі чардығында таныхталча. Анзы анда регионның городтары орныхчатханынаң палғалыстығ.

Хакасияҷа Р-257 «Енисей» федеральнай трасса иртче, андар Ағбан хыринда 95К-002 Ағбан — Ах Тобырах регион чолы пірікче. Автомобильлер чолларының иң чахсы чирлері: Ағбан — Саяногорск, Ағбан — Пии, Ағбан — Абаза, Ағбан — Сорығ, Тадар Тис — Сыра — Копьёв, Копьёв — Приисковай.

Хакас Республиканың автомобильлер чолының тиксі узуны 7011,57 тиңнелче, ол санда: регион синіндегі паза муниципалитеттер аразындағы автомобильлер чоллары 2 749,6 км, ідӧк «Тываавтодор» ГКУ-ның устаандағы 138,9 км чол, федеральнай синдегі автомобильлер чолы — 186,1 км, орындағы синдегі чоллар — 4062,54 км[8].

Улуғ нимес ааллардағы автомобильлер чоллары ӧӧнінде — чир чоллары.

Прай хонҷых регионнарнаң городтар аразындағы автобустар палғалызы пар: Хызылчар крайы, Тыва, Кемеров облазы, Новокузнецк, Алтай крайы паза Алтай Республика. Новосибирсксер паза Томсксар маршруттар парлар.

Городтар аразындағы палғалыста автобустар, маршрут таксилері паза кізілер араласчалар. Чайғыда Ағбан — Сыра, Ағбан — Сорығ («Туманный» санаторийге читіре) чолда чон кӧп чӧрче.

Тимір чол транспорты

Тимір чол транспорты таарлағ тартча паза пассажирлерге кӧріл парған. Хакас Республиканың тимір чолға килісчеткен пассажирлер чӧрізі 79 % читче, таарлаға — 99 %[8].

Хакасияның столицазында Ағбан тимір чол станциязы орныхча[8].

Хакасияның тимір чол палғалызы Хызылчардағы тимір чолның Ағбан регионына кірче.

Ағбаннаң тимір чол палғалызы пар мындағ чолларҷа: Ағбан — Новокузнецк — Барнаул, Ағбан — Москва, Ағбан — Хызылчар[8].

Электрифицированнай участоктар парлар (Ағбан — Калтас), электрифицированнай ниместер парохтар: Тигей — Копьёв, Асхыс — Абаза, Писхамҷы — Тӧӧ пазы.

Республикаҷа 659/660 № Ағбан — Хызылчар (Ачинск ӧтіре), 675/676 № Ағбан — Барнаул (Писхамҷы ӧтіре), ыраххы чорыхтығ 67/68 № Ағбан — Москва поездтер (Ачинск, Омск, Екатеринбург ӧтіре);

Ағбаннаң хаптырылчатхан вагоннарда Иркутсксар, Тайшетсер паза Адлерзер чидіп аларға чарир.

Тигей — Копьёв паза аннаң андар Ужур, Ачинск тимір чол участогы ікі тимір чолны піріктірче: Транссиб паза Южсиб (Тайшет — Ағбан — Новокузнецк — Артышта — Барнаул — Кулунда — Павлодар — Астана — Тобол — Карталы — Магнитогорск). Писхамҷы станция ідӧк тимір чол узелі полча. Саяногорск город тимір чол палғалызынаң Ӧӧк пилтірі станция хоостыра палғалысча.

Авиатранспорт

Хакасияда чоннар аразындағы аэропорт тоғынча. Ағбаннаң сала тастыхти Тазоба пилтірінде турча.

Аэропорт 1974 чылда тоғын сыххан, халғанҷы тыхтағ тоғыстары 2016 чылда апарылғаннар[8].

Самолеттар Москва, Норильск, Новосибирск, Томск, Хызылчар городтарсар учухчалар[40].

Суғ транспорты

География паза климат оңдайлары хоостыра, Хакас Республикада суғ транспорты тиліп полбаан[8].

Суғ тирең нимес, чалбаа асхынах[8].

Хакасиядағы наука паза ӱгредіг

Хакасиядағы техническай институт

Ағбанда Хакасияның тіл, литература паза тархын наука-істезігліг институды, Хакас хазна университеді, Сибирьдегі федеральнай университеттің филиалы Халып:Iw3, Современнай гуманитарнай академияның Ағбандағы пӧлии, Ӱгредігні тилітчең паза тоғыс синін кӧдірҷең хакас институды, Хакасиядағы политехническай колледж, Профессиональнай технологиялар, экономика паза сервис колледжі орныхчалар.

Культура

Ағбан — Хакасияның культура кіні. Мында тоғынчалар Л. Р. Кызласовтың адынаң хакас чонның чир-суғ ӱгренҷең музейi, Н. Г. Доможаковтың адынаң Хакас Республиканың национальнай библиотеказы В. Г. Чаптыковтың адынаң Хакас Республиканың филармониязы, С. П. Кадышевтің адынаң культура паза чон чайаачызы кіні, Ағбандағы хоос галереязы, Ағбандағы чииттер ӧргезі, «Чиңіс» город культура кіні, Тимір чолҷыларның культура туразы.

«Нымах» кӧклӧлер театры

Ағбанда ӱс драма театры тоғынча: Орыс драма театры, Хакас драма театры, Читіген кӧг паза драма театры. «Нымах» кӧклӧлер театры пар.

Хакас мӱчелі хоостыра таныхталчатхан Тун пайрам, Чыл пазы ӱлӱкӱннерінең пасха хакас чонның оңдайын[41]"Мисс Абахай" абахайлар марии кӧзітче.

Ікі чыл пазынаң кӧклӧлер театрларының «Чир Чайаан» фестивальы иртче.

Хабарлар таратчаң пірігістер

  • Республикадағы телевизионнай сеть («РТС» телеканал);
  • «Хакасия» республика газетазы;
  • «Хакас чирі» республика газетазы;
  • телестудия «Хакасия» ГТРК;
  • «Новая Хакасия» искіріг агенствозы;
  • «Абакан» медиахолдинг (газета, радио, телеканал «Абакан 24»);
  • «Правда Хакасии» (Хакасского РО КПРФ органы);
  • «Хакасия Информ» хабарлар агенствозы;
  • Агентство деловой информации;
  • «Юг Сибири» медиа-группа;
  • «Шанс» газета;
  • «Пятница» газета;
  • «Рекламный курьер» газета;
  • «Новый Фокус» интернет-журнал;
  • «Стройка в Хакасии» журнал;
  • «Черногорск-Информ» медиахолдинг (газета, радио, телеканал)

Алған орын

Халып:Алған орын

Ссылкалар

Халып:Навигация

Халып:ВС Халып:Хакасия Халып:Сибирский федеральный округ Халып:Субъекты Российской Федерации

  1. ↑ Халып:Cite web
  2. ↑ Халып:Книга Халып:Wayback
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Халып:Cite web
  4. ↑ Очерки истории Хакасии (с древнейших времён до современности) / гл. редактор В. Я. Бутанаев. — Абакан: Издательство ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 247—255.
  5. ↑ Халып:Cite web
  6. ↑ Халып:Cite web
  7. ↑ Халып:Cite web
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 Халып:Cite web
  9. ↑ Халып:Cite web
  10. ↑ Халып:Cite web
  11. ↑ Халып:Cite web
  12. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.). Федеральная служба государственной статистики (18 августа 2023). Дата обращения: 23 августа 2023.
  13. ↑ Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.). Федеральная служба государственной статистики (30 декабря 2022). Дата обращения: 16 января 2023.
  14. ↑ Халып:Cite web
  15. ↑ Халып:Cite web
  16. ↑ Халып:Cite web
  17. ↑ Халып:Cite web
  18. ↑ Халып:Cite web
  19. ↑ Халып:Cite web
  20. ↑ Халып:Cite web
  21. ↑ Халып:Cite web
  22. ↑ Халып:Cite web
  23. ↑ Халып:Cite web
  24. ↑ Конституция Республики Хакасия. Гарант. Дата обращения: 18 апреля 2017. Архивировано 19 апреля 2017 года.
  25. ↑ Халып:Cite web
  26. ↑ Халып:Cite web
  27. ↑ Халып:Cite web
  28. ↑ Халып:Cite web
  29. ↑ Халып:Cite web
  30. ↑ Халып:Cite web
  31. ↑ Республика Хакасия.. Комментарии : LiveInternet — Российский Сервис Онлайн-Дневников
  32. ↑ Халып:Cite web
  33. ↑ Халып:Cite news
  34. ↑ Халып:Cite web
  35. ↑ Халып:Cite web
  36. ↑ Халып:Cite web
  37. ↑ Халып:Cite web
  38. ↑ 38,0 38,1 Халып:Книга Халып:Wayback Халып:Cite web
  39. ↑ 39,0 39,1 Халып:Книга Халып:Wayback
  40. ↑ Халып:Cite web
  41. ↑ Халып:Cite web