Харатас

Харатас (Халып:Lang-ru) — Россиядағы Хакасияның городы. Харатас город округының устағ-пастағ кіні. Чуртағҷылар саны хоостыра Хакасияның ӧӧн городы соонаң ікінҷі город полча: чон саны Халып:Население кізее читче (Халып:Население).

Россия Федерациязы Правительствозының 29 июльда 2014 чылда сыххан 1398-р № «Моногородтар изерізін кирердеңер» чарадиинаң, Харатас город округы «Россия Федерациязының чуртас паза экономика саринаң иң сидік синніг монопрофильнай муниципальнай пӱдістер (моногородтар)» санына кирілген^[1].

Этимология

1936 чылда хара тас шахталары хойнындағы посёлоктар піріккен соонда, город тӧстелген. Алнындағы ады Черногорские Копи.

Орныхханы

Харатас Ағбаннаң алтынзархы кидеркі саринзар 16 км оортах чирде, Минсуғ ойымында Ағбан чазызының алтынзархы хыринда, Подкунье тағларының ӱстунзархы саринда орныхча. Городтың іскеркі хырығларынҷа Халып:Табличка-ru «Енисей» автомобильлер чолы иртче. Аның сығара іскер, Ағбан пилтірі посёлок хыриндағы Ағбан Ким суға кірчеткен чирге читіре, писче километр парарға кирек.

Тархын

1907 чылда хара тас шахтазы тоғын сыххан. Аны Вера Арсеньевна Баландина тӧстеен. Шахта хыринда Черногорские Копи тоғысчылар посёлогы пӱдірілген: анда 2 барак, 5 чир тура паза пір имнег туразы полған. 1930 чылларда посёлокта тағ-промышленность училищезі, культура туразы, олған садтары, школа полған, водопровод тартылған. Рудниктең пасха ӧӧн электростанция, механиктер мастерскойлары, халас итчең завод, кірпис паза тас унатчаң заводтар, ағас устарының узанҷаң пӧлии полған.

1936 чылның кӱрген айының 20-ҷі кӱнінде Черногорские Копи посёлокнаң Минсуғдағы харатас бассейніндегі шахталар посёлоктары піріккен соонда, Харатас город тӧстел парған^[2].

СССР НКВД-ның пастағы тӱзедіг-істеніс лагерьі Харатаста 1942 чылда пол килген. Пиктегде одырған кізілер ӧӧнінде шахталарда тоғынғаннар. Тоғыс тузы 12 часха сӧӧ тартылҷаң, чон тізек син суғда тоғынҷаң, механизация сині уғаа тӧбін полған^[3]. 1955 чылда Харатастағы лагерьлер системазы чох иділген.

1980 чылларда город Хызылчар крайының промышленность кіннерінің пірсі полған. Городтағы ӧӧн предприятиелернің санында нинҷе-нинҷе шахта, разрез, ағас комбинады, тимір-бетон ниме-ноолар итчең заводы полған. Город экономиказының тӧстее ниик паза текстиль промышленнозы (пос иткен теер итчең завод, тӱкнең тоғынчатхан фабрика паза пасхазы).

1990 чылларда суконнай комбинат, тимір-бетон конструкциялар заводы, «Искож», «Сибирь», ағас комбинаттары чабыл парғаннар.

Чон

Халып:Население2

Халып:Численность городов России

Орындағы пос устаныс

Город пазы (муниципальнай пӱдістің пазы)

Гопина Елена Эрнстовна^[4]^[5]

Ӱгредіг

Харатастағы механическай паза технологическай техникум. 1966 чылда тӧстелген.
Харатастағы тағ-пӱдіріг техникумы.
12 муниципальнай тиксі ӱгредіг учреждениезі, 5 хоза ӱгредіг учреждениезі, 25 муниципальнай школа алнындағы ӱгредіг учреждениезі.

Экономика

Городтың экономиказының тӧстее — хара тас промышленнозы.

ООО «СУЭК-Хакасия» (разрез «Черногорский») (хара тас аниры, аның азот сині Россияда иң тӧбін);
ООО " «Разрез Степной» хара тас компаниязы.
ООО «Бентонит Хакасии» бентонит продукциязын сығарарынҷа Россияда пастағы орыннарда;
ООО «Авик» (Хакасияда чолларны, тахталарны пӱдірерінҷе иң улуғ предприятие);
ООО "«Хакасия» ЖБК-1 завод (бетоннаң, гипснең ниме-ноолар итче);
ООО «Керамик» (пӱдіріг рыногындағы тоғыстарның прай кӧрімнері);
ООО «Новые строительные технологии Сибири» (табырах пӱдірілчеткен сооружениелер пӱдірии).

СМИ

Хабарлар таратчатхан телепередача «5 вечеров».

Газеталар санына «Черногорский рабочий» (1931 чылда тӧстелген) паза «Черногорск» кірче.

«Черногорск» радио.

Городтың саблығ кізілері

Виктория Абрамченко (тӧр. 1975) — Россиядағы хазна паза политика деятельі, экономист. Транспорт, палғалыс паза экономика цифровизациязы сурығларынҷа Россия Федерациязы правительствозының Кнес орынҷызы.
Вера Баландина (1871—1943) — учёнай-химик, естественнай наукалар магистрі, Харатас городтың паза шахтаның тӧстегҷізі.
Жульмин Григорий Васильевич (1923—1969) — Сабланыс Орденінің толдыра кавалері.
Пётр Рубанов (1920—2017) — Совет Союзының Матыры, авиацияның генерал-майоры.
Игорь Сейфулин (1960—2002) — Россиядағы хоосчы, график, кибелісчі.

Социалистическай Ӏстеніс Матырлары

Социалистическай Ӏстеніс Матырлары атха турысхан городтың чуртағҷылар санында:

Вера Лысенко, 1964 чылдаң сығара тынаға сыхханҷа электромеханическай мастерскойларда экспедитор полып тоғынған^[6].

Хумартхы тастар

Город тӧстегҷізі Вере Баландинаа турғызылған хумартхы тас.
Шахтада чара чачыраанында ӱреен шахтёрларға турғызылған хумартхы тас. Пу хомзыныстығ кирек 8 № шахтада 1931 чылда пол парған. 109 кізі ӱреен.
Илбек Ада чаа тузында ӱреен чааҷы-харатасчыларға чарыдылған Чааҷылар сабланызы мемориалы.
Сабланыс арказы. Стенада Илбек Ада чаа чааласхан паза чиңістіг айланған чааҷыларның аттары пазылған. Памятник чахайахтарнаң чайалған, тынанҷаң одырҷахтар пар, хости Т-54 танк турғызылған.
Бирмскай чааҷы авиациязының пилоттар школазының лётчиктеріне турғызылған хумартхы тас.
Японияның сӱрігдегі чааҷылары. Квантун армиязының япон чааҷыларын чыып салған орнында турғызылған.
Лётчик-атығҷы К. Евстигнеевке турғызылған хола бюст хумартхы тазы. Тоғысты Россияның чон хоосчызы Андрей Ковальчук «Крылья Победы» скверде толдырған (2019 ч.)^[7].

Алған орын

Халып:Алған орын

Литература

Гл. ред. Горкин А. П. География России: энциклопедический словарь. М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. стр. 656
Гл. ред. Лаппо Г. М. Города России: энциклопедия. М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. стр. 517
Халып:Книга

Ссылкалар

Халып:Хакасия

↑ Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»
↑ Халып:Cite web
↑ Халып:Cite web
↑ Халып:Cite web
↑ Халып:Cite web
↑ Халып:Warheroes
↑ Халып:Cite web

[1] Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»

[chernogorsk.com-2] Халып:Cite web

[memorial-3] Халып:Cite web

[4] Халып:Cite web

[5] Халып:Cite web

[6] Халып:Warheroes

[7] Халып:Cite web

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]