Хакастар

Хакастар (чон позын хакастар паза тадарлар адапча; иргi ат — Минсуғ татарлары, Ағбан татарлары, Ачых тура татарлары) — Хакасиядағы чилегелiг тӱрк тiллiг чон, ӧӧнiнде Ӱстӱнзархы Сибирьдегi Хакас-Минсуғ ойымының сол хазында чуртапча.

XIX чӱс чылда хакастарның кӧп сабазы православиее айландырылғаннар. Литературада Ағбан инородецтері сӧс пірігізі тоғасхан. Ол Ағбан суғ хазынҷа чуртапчатхан кічіг племя группазы.

Субэтнос группалары

Хакастар субэтнос (диалекттер) группаларына чарылчалар:

• Халып:Iw3(хааш) — орыс пічіктерінде пастағызын на 1608 чылда таныхталғаннар;

• хойбаллар — хайзы танығлар хоостыра, тӱрк тiллiг группалардаң пасха камасиннер тiлінің диалектінең чоохтанчатхан группаларны киргеннер. Хаңмазылар (камасиннер) тілі Уралдағы тіллер сӧбірізіне кірчеткен самодийлер тілі группазының ӱстӱнзархы чардығының санында;

• хызыллар — Хакас республиканың Сыра паза Орджоникидзе аймахтарындағы Хара Ӱӱс суғ хастади чуртапчалар;

• сағайлар — пастағы танығлар Рашид ад-Диннің моол ханнарның чаалазығларына чарыдылған искіріглерінде пирілче; орыс пічіктерде сағайлардаңар 1620 чылда чоохталча, анда олар «ясакты тӧлебеске паза ясачниктерні соғарға кирек» тіп таныхталған. Сағайлар санында этнография группазы чіли пилтірлер адалча, аның алнында пӱрӱстер санға алылғаннар.

Культура паза тіл хоостыра хакастарға теленгиттер, телеуттар, чулымнар, шорлар чағыннар.

Хакасияда 1926—2010 чылларда чуртаан хакастарның саны

СФО-тағы городтарҷа паза аалларҷа хакастарның тарадылғаны %, 2010 чылдағы чонны санға алар чӧрім

Хакас Республиканың аал-городтары пастыра этностар картазы, 2010 чылдағы чонны санға алар чӧрім

Хакасиядағы хакастар городтарҷа паза аалларҷа %, 2010 чылдағы чонны санға алар чӧрім

2002 чылда чонны санға алған чӧрімнең тиңнестірзе, Россия Федерациязында хакастарның тиксі саны (75,6 муң кізі) хызырыл парған, 2010 чылда 72 959 кізее читкен. Хакастар иң кӧп чуртапчатхан чалғыс аймах — Асхыс аймағы (50,4 %).

	1926	1939	1959	1970	1979	1989	2002	2010
Хакасиядағы хакастарның саны	44,219 (49.8 %)	45,799 (16.8 %)	48,512 (11.8 %)	54,750 (12.3 %)	57,281 (11.5 %)	62,859 (11.1 %)	65,431 (12.0 %)	63,643 (12,1 %)

• 
  Хакастар кибірліг кӧг тиріглерінең хада
• 
  Минсуғ тадар-хакастарның группазы
• 
  XX чӱс чылның пасталғаны
• 
  XXI чӱс чылның пасталғаны

Тіл

Хакас тілі Халып:Iw3 іскеркі хуннар чардығының уйгурлар группазына кірче. Пасха классификацияҷа іскеркі тӱрк тіллернің алынҷа хакас (хырғыс-ким) группазына кірчелер, хакастардаң пасха андар Халып:Iw3 (Пырас шор наречиезі), чулымнар, сарығ уйгурлар кірчелер. Олар пурунғы хырғыс алай ким-хырғыс тілінең сыхханнар. Ідӧк хакас тіліне тіл хоостыра кумандиннер, челканнар, тубалар (паза кондом шор наречиезі), Индіркі чулым наречиезі, ідӧк хырғыстар, алтайлар, телеуттар, теленгиттер чағыннар.

Хакас тіліне тӧрт диалект кірче: хаас, сағай, хызыл паза шор. Амғы пічік Халып:Iw3 тӧстеніп пӱткен.

Хакастарның антропонимиязы

Ӧӧн статья: Хакастарның антропонимиязы

Генетика

Хакастарның Y-хромосома гаплогруппалары тарааны хоостыра иң кӧп Халып:Iw3 гаплогруппазы учурапча (44 % чағын); ікінҷі орында R1a1a (28 % чағын), ӱзінҷі орында N1с (20 % чағын) (кӧр. ідӧк Тилекейдегі чоннар аразындағы Y-ДНК гаплогруппалары).

Гаплогруппа	Удаа учурапчатханы, % (Халып:Math)
	Асхыс аймағы (сағайлар)			Тастып аймағы (сагайлар)		Сыра аймағы (хаастар)
	Ис пилтірі паза Ис ааллар (Халып:Math=44)	Ӱс чул аал (Халып:Math=41)	Кызлас аал (Халып:Math=34)	Мадыр паза Аңчул (сағайлар/шорлар) (Халып:Math=46)	Улуғ Сии паза Пыдырах ааллар (Халып:Math=35)	Азах сӧӧт аал (Халып:Math=22)	Тоғыр чул аал (Халып:Math= 29)	Всего (Халып:Math=251)
С3 (хМ77)	—	—	—	—	—	—	7 (2)	0,8 (2)
Е (М1)	—	—	—	—	3 (1)	—	—	0,4 (1)
N* (хР43, М178, М128)	4,5 (2)	—	—	—	—	—	—	0,8 (2)
N1b (Р43)	34,5 (15)	56 (23)	50 (17)	15,2 (7)	11 (4)	86,5 (19)	89,5 (26)	44,2 (111)
N1с (М178)	25 (11)	24 (10)	15 (5)	39,2 (18)	14 (5)	4,5 (1)	—	19,9 (50)
Q (хМ3)	—	—	—	2,1 (1)	28 (10)	—	3,5(1)	4,8 (12)
R1a1a (хМ458)	36 (16)	20 (8)	32 (11)	43,5 (20)	36 (13)	9 (2)	—	27,9 (70)
R1b1b1 (М73)	—	—	3 (1)	—	6 (2)	—	—	1,2 (3)
Гаплогруппаларҷа геннер аймағы	0,703 ± 0,027	0,602 ± 0,055	0,642 ± 0,052	0,663 ± 0,036	0,765 ± 0,042	0,255 ± 0,116	0,197 ± 0,095
Микросателлит гаплотиптерінҷе геннер аймағы	0,942 ± 0,019	0,931 ± 0,024	0,959 ± 0,021	0,957 ± 0,017	0,985 ± 0,011	0,792 ± 0,086	0,704 ± 0,081

Ис-пай культуразы

Хакастарның кип-азаа

Духовнай культура

• Халып:Iw3;
• Халып:Iw3;
• Хакастарның айна-чиктердеңер сағыс-кӧрізі;

Чон ойыннары паза марығлары

Ӧӧн статья: Халып:Iw3

Хакастарның хайзы ойыннары паза марығлары:

• Тобит

Физическай антропология

1920 чылларда хакастарның физическай антропологиязын Совет тузындағы антропологияның тӧстегҷізі А.И.Ярхо істескен. 1930 чыллардаң пасти Хакасияда пурунғы туста чуртаан паза амғы чоннарның антрологиязы СССР-дағы улуғ ученайларның алынҷа хайиина алылған. Оларның санында Г. Ф. Дебеца, В. П. Алексеева, В. В. Бунака паза пасхазы полғаннар.

Хакастар моол паза Европа расалары аразындағы ікі антропология тибіне чарылчалар:

• Халып:Iw3 (хызыллар, пилтірлер, сағайларның чардығы)
• Ӱстӱнзархы Сибирьдегі раса (хаастар, сағайларның чазы чардығы, хойбаллар).

Хакастарның ӧбекелері

Хакастар Ким хырғыстарынаң сыххан тіп сағыстар хаҷанох чӧрче. Олох туста пу сурығ хоостыра пасха кӧрістер парох. Іди Сибирьнің тархынын істескен саблығ ученай Халып:Iw3 Кимдегі «Хырғыстар землицазын» чарыдып (ол Россия Федерациязындағы Хакас Республиканың хырығларын ас парған), хырғыстар аның чуртағҷыларының асхынах ла саны полчатханын таныхтаан. Соондағы істезіглер ол кӧрісті киречілепчелер: «Ким хырғыстары» паза «Кимдегі чирлер» терминнерде хырғыстар полчатханын саниры алҷаас сағыс. Сынында XVII чӱс чылдағы хырғыс кыштымларынаңар чоох парча. Олар хакас этнозын тӧстирінде улуғ хозым иткеннер.

Хакас чонының паза моолларның этнос палғалызы хоостыра кӧрістер

Ким хырғыстарын литературада ідӧк хягас, хагас, сяцзясы паза пасха аттар чіли пілчелер. Хакастар пурунғы хягастар чирлерінде чуртапчалар, чилегелері оларнаң пасталча тіп санапчалар хайзы істезігҷілер. Олох туста пурунғы хырғыстар моолларнаң пик этнос палғалызында полғаннар тіп сағыстар парох. Істезігҷілер кӧрізінең, мооллардаң сыххан ойрат хакас родтары: ойрат, паратан (барыннар) паза халмах (калмак). Буруттар мооллардаң сыххан тіп кӧріс пар. Аның алнында пу чирзер кереиттернің, туматтарның, меркиттернің, ордуттарның моол племялары кӧскен тіп саналча (хонгодорлар алай удуит-меркиттер), олар хырғыстар адын алғаннар.

Ортын чӱс чыллардағы татарлар хакастар санына кіргеннер, оларға «тадар» ат пиргеннер. Минсуғ хырғыстары «тадар» ат алғаны моол ханнарының чаалазығларынаң палғалыстығ тіп хакас чонның кип-чоохтары таныхтапча.

Н. Я. Бичуриннің кӧрізі хоостыра, пурунғы хырғыстар (хягастар) мооллардаң алай тӱрктер паза моллар піріккені хоостыра сыхханнар: «Ким губерниязының ӱстӱнзархы хырығларында, хайда хягастар столицазы турған, паза амғы чилегеліг чуртағчылар тӱрктер паза моолларнаң сыххан чон». «Хягас пастағы пӱдізінең Моол-тӱрк хазназы поларға кирек паза андар ікі чон кірче: тӱрктер паза мооллар».

Ідӧк кӧріңер

• Хакас чонның ас-тамаа

Литература

• Баскаков Н. А. Тюркские языки, М., 1960, 2006
• Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Научные труды III. Избранные работы по истории Сибири XVI—XVII вв. Ч. 2. История народов Сибири в XVI—XVII вв. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1955.
• Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка Халып:Wayback, Казань, 1884
• Карачаков Д. М., Угдыжеков С. А. Хакасы
• Козьмин Н. Н. Хакасы: историко-этнографический и хозяйственный очерк Минусинского края. — Иркутск: Изд. Иркут.секции науч. работников Рабпроса, 1925. — Х, 185 с. — (Краеведческая сер. № 4 / под ред. М. А. Азадовского; вып. V). — Библиогр. в примеч. в конце каждой гл.
• Текин Т. Проблема классификации тюркских языков // Проблемы современной тюркологии: материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. — Алма-Ата: Наука, 1980 — С. 387—390
• Языки мира. Тюркские языки, Бишкек, 1997

Ссылкалар

• Халып:Cite web
• Халып:Cite web
• Халып:Статья

Халып:Внешние ссылки Халып:Тюркские народы Халып:Народы России Халып:Этносы тюрко-монгольского происхождения –