Сорығ

Халып:НП+Россия Сорығ (Халып:Lang-ru) — Россиядағы моногород, Хакасияның Сорығ городтың город округының республика синіндегі город статустығ устағ-пастағ кіні.

Чон саны:Халып:Население кiзi (Халып:Население).

Орныхчатхан чирі

Ӱлгенніг сынның іскеркі тағларында, Хызылчардағы тимір чолның Чорба тимір чол станциязынаң алтынзархы-кидеркі саринзар 6 км оортах чирде орныхча. Республиканың ӧӧн городы Ағбанға читіре чолның узуны 110 км.

Тархын

Городтың тархыны 1910 чылда Халып:Iw3 чирі азылғанынаң пасталчаХалып:Sfn. 1914 чылда Ачинск-Минсуғ тимір чолында Чорба станция тоғынып пастаан. 1928—1934 чылларда пу орын Чарков аал чӧбіне кірген (посёлок Уйбат). В 1935—1954 чылларда Сайгачинскай аал чӧбі Ағбан пилтірі аймаандағы Чорба станцияда орныххан. В 1939 чылда молибден комбинады паза Сор аал тоғысчылар посёлогы (аалы) пӱдіріл сыххан Халып:Sfn. 1954 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱнінде сыххан РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының Чахии хоостыра, Хакас автоном облазының Ағбан пилтірі аймаандағы Сор, тоғысчылар посёлогтары категориязына киріліп, Дзержинский тоғысчылар посёлогы тіп адал парған. 1955 чылның кӧрік айының 3-ҷі кӱнінде Ағбан пилтірі аймааның Дзержинскай посёлок чӧбі полыбысхан. 1966 чылдның ӱртӱн айының 15-ҷі кӱнінде сыххан РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының Чахии хоостыра, Хызылчар крайының Хакас автоном облазындағы Ағбан пилтірі аймааның аймахха кірчеткен городы полыбысхан. Аның ады Сорығ городха алыстырылған. Городтың ӧӧн предприятиезі чир алтындағы ис-пайны аныпчатхан 1953 чылда азылған комбинат полған. 1966 чылның чарыс айының 21-ҷі кӱнінде Ағбан пилтірі аймаандағы Сорығдағы депутаттарның город чӧбі тӧстелген. 2003 чылда город муниципальнай пӱдіс статустығ пол парған, 2004 чылда алынҷа город округы статусты алған.

Муниципальнай пӱдіс

Город округының статузы паза хырығлары Хакас Республиканың 2004 чылның чарыс айының 7-ҷі кӱнінде сыххан № 65 «Сорығ город муниципальнай пӱдістің хырығларын алардаңар паза ағаа город округы статузын пирердеңер» Законы хоостыра алыл парған".

Город округының пӱдізі

Город округына 4 аал-посёлок кірче: Халып:Автонумерация

Орындағы пос устаныс

Муниципальнай пӱдістің пазы

• Гурай Марина Сергеевна (с сентября 2024).

Депутаттар чӧбінің кнезі

• Веселова Галина Владимировна

Чон

Городха кірчеткен аал-посёлоктарнаң хада

Инфраструктура

Городта ӱс отымах паза пір ӧӧн ӱгредігліг школа, тӧрт олған сады, музыка паза спорт школалары, олганнар чайаачызының туразы, ӱс библиотека, спорт ӧргезі, саналығ чылҷаң база тоғынча. Садығ туралары, кафелер, гостиницалар парлар. Туралар аразында ікі, тӧрт-пис хадыллығ туралар пӱдіріліктер.

Промышленность

Сорығ моногород статустығ, Хакасияда андағ категорияа прай 6 город кірче. Городта килкім предприятиелер санына Сорығдағы производство комплекзі (чир алтындағы ис-пайны аныҷаң комбинат, ферромолибден заводы), «Карат-ЦМ» АО кірчелер.

Хазых хайраллиры

Сорығ городтың имнег туразы пар. Анда терапевттернің, хирургтарның, акушер-гинекологтарның, пала имҷілерінің, реаниматологтарның паза табырах имнег полызии пирілче. Кирек полза, аймахтағы имнег туразы оңдайынаң, 40 км оортах орныхчатхан аалларны хайығда тутча. Ӧӧн имҷінің тоғызын толдырча Н. Ю. Осипова (2025 чылдаң сығара).

Городтаң тастыхти «Туманный» реабилитация кіні турча.

Культура

Городта 1966 чылда чир-суғ ӱгренҷең музей тоғынып пастаан. 2000 чылда культура учреждениезі музей киреенің пастағҷызы В. В. Андрияшевтің адынаң адалған. Музейде прай тӧрт муң азыра аймах ниме-ноо хайраллалча, ол санда молибден комбинадының тархынын чарытчатхан ниме-ноолар. Чыл тооза аймах мероприятиелер иртірілче: чайаачы тоғазығлар, кӧзідіглер, лекциялар, мастер-класстар.

Культура мероприятиелернің ӧӧн чардығы «Металлург» культура туразында иртчелер. 2023 чылның улуғ хырлас айында кино залы азылған, анда амғы тустағы тиріглер турғызылған.

2023 чылда «Культура» национальнай проект хоостыра городта Культура тилізі кіні пӱдіріл сыххан. Аның кӧрігҷілер залы иң асхынах 300 кізее кӧріл парған.

Файл:Памятник погибшим в ВОВ (Сорск).jpg

Илбек Адалығ чаада чат халған чааҷыларға хумартхы тас (Сорығ)

Спорт

Городта спорт школазы пар, аның хойнында спорт ӧргезі паза кӱресчілер залы тоғынча. Фитнес студиязы пар. Хысхыда 1995 чылда азылған саналығ чылҷаң база тоғынча. Анда кибірли Халып:Iw3 чӧрім иртче.

Хумартхы тастар

• Илбек Адалығ чаада ӱреен чааҷыларға хумартхы тас, 2010 чылда Чиңіс кӱнінде азылған.
• Ф. Э. Дзержинскийге хумартхы тас, 1959 чылда турғызылған.
• «Істеніске гимн» скульптура (1965).
• В. И. Ленинге ікі хумартхы тас.

Литература

• Никольская Л. А. Хакасия. Экономико-географический очерк. — Красноярск, 1968;
• Вся Россия. Города и населённые пункты. Энциклопедия. — М, 2001.
• Кышпанаков В. А., Кустов Ю. Н. Экономическая и социальная география Хакасии. — Абакан, 1995;
• Халып:Книга
• Халып:БРЭ

Ссылкалар

• Халып:Cite web
• Халып:Cite web
• Халып:Cite web